હાડકાંની ટીબી (Bone TB): લક્ષણો ઓળખવામાં મોડું ન કરો, જાણો તેના કારણો અને બચાવના ઉપાયો
સામાન્ય રીતે લોકો ટીબી (ટ્યુબરક્યુલોસિસ) એટલે માત્ર ફેફસાંની બીમારી એવું જ સમજતા હોય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ટીબી હાડકાંમાં પણ થઈ શકે છે? ફેફસાંના ટીબી વિશે જાગૃતિ હોવા છતાં, હાડકાંના ટીબી વિશે લોકોમાં જાણકારીનો અભાવ છે. આ જ કારણ છે કે દર્દીને યોગ્ય સમયે સારવાર મળતી નથી અને સમસ્યા ગંભીર બની જાય છે.
શું છે હાડકાંની ટીબી?
હાડકાંની ટીબી એ ‘માઈકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ’ નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થતો ગંભીર ચેપ છે. આ બેક્ટેરિયા લોહીના માધ્યમથી શરીરના અન્ય ભાગોમાંથી હાડકાં સુધી પહોંચે છે. મોટાભાગના કિસ્સામાં લોકો તેને સામાન્ય સાંધાનો દુખાવો કે સ્નાયુઓની જકડન સમજીને અવગણે છે અથવા પેઈનકિલર લઈને કામ ચલાવે છે. જો આ ચેપ વધી જાય, તો હાડકાં નબળા પડીને ગળવા લાગે છે, જેના કારણે અંગોમાં વાંકાચૂંકાપણું, લકવો કે સુન્નતા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
ગંભીર અસરો અને જોખમો
જો હાડકાંની ટીબીની સારવારમાં વિલંબ થાય, તો શરીરના સાંધા કાયમી ધોરણે ખરાબ થઈ શકે છે. આનાથી હરવા-ફરવામાં તકલીફ પડે છે. ખાસ કરીને કરોડરજ્જુની ટીબીમાં પીઠ નમી જવી અથવા કુબડાપણું (Kyphosis) આવવાની શક્યતા રહે છે.
કેમ થાય છે હાડકાંની ટીબી? (તજજ્ઞોનો મત)
નવી દિલ્હી સ્થિત ફોર્ટિસ એસ્કોર્ટ બોન એન્ડ જોઈન્ટ ઈન્સ્ટિટ્યૂટના ડાયરેક્ટર ડો. કૌશલ કાંત મિશ્રા જણાવે છે કે, હાડકાં કે સાંધામાં ટીબી થવાનું મુખ્ય કારણ નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) છે. જો તમારો ખોરાક પૌષ્ટિક ન હોય અને જીવનશૈલી અસ્તવ્યસ્ત હોય, તો ટીબીના બેક્ટેરિયા શરીર પર હુમલો કરે છે. હાડકાંની ટીબીના કેસ ફેફસાંની તુલનામાં ઓછા જોવા મળે છે, પરંતુ તે અત્યંત જોખમી હોય છે.
સારવારમાં વિલંબ ટાળવો જરૂરી
ડો. મિશ્રાના જણાવ્યા અનુસાર, હાડકાંની ટીબીના નિદાનમાં અવારનવાર ઘણો સમય વીતી જતો હોય છે. ઘણીવાર તેની સારવાર ખોટી રીતે પણ થાય છે. હાડકાંની ટીબીની સારવાર લાંબી ચાલે છે, જે સામાન્ય રીતે 9 મહિનાથી દોઢ વર્ષ સુધીની હોઈ શકે છે. આ સારવાર દર્દીના શરીરમાં થઈ રહેલા સુધારા પર આધાર રાખે છે.
હાડકાંની ટીબીના મુખ્ય લક્ષણો
આ રોગને ઓળખવા માટે નીચેના લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:
- સાંધામાં જકડન: સાંધા હલાવતી વખતે સતત જકડન કે મુશ્કેલી અનુભવવી.
- સોજો: કોઈ ચોક્કસ હાડકા કે સાંધા પર સોજો આવવો. ઘણીવાર ત્યાં ‘કોલ્ડ એબ્સેસ’ (ઠંડો ફોડલો) થાય છે, જેમાં દુખાવો કે ગરમીનો અનુભવ નથી થતો.
- સામાન્ય લક્ષણો: હળવો તાવ આવવો, રાત્રે પરસેવો થવો, વજન ઘટવું અને ભૂખ ન લાગવી.
- સ્પાઈનલ ટીબી: કરોડરજ્જુમાં ટીબી હોય તો પીઠમાં અસહ્ય દુખાવો, નબળાઈ અને ચેતાતંત્ર (Nervous system) ને લગતી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
બચાવના ઉપાયો
હાડકાંની ટીબીથી બચવા માટે તમારી જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવો અનિવાર્ય છે:
- પૌષ્ટિક આહાર: વિટામિન અને મિનરલ્સથી ભરપૂર ખોરાક લો જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત રહે.
- કસરત: હાડકાં અને સાંધાને સક્રિય રાખવા માટે નિયમિત હળવી સ્ટ્રેચિંગ કસરતો કરો.
- લક્ષણો પર ધ્યાન: જો સાંધાનો દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે, તો સામાન્ય પેઈનકિલર લેવાને બદલે નિષ્ણાત ડોક્ટરની સલાહ લો.
હાડકાંની ટીબી અસાધ્ય નથી, બસ જરૂર છે સમયસર જાગૃતિ અને સાચી સારવારની.
