શું ઈ-સિગારેટ ખરેખર સુરક્ષિત છે? જાણો આધુનિક નિકોટિનનું એ કાળું સત્ય જે કોઈ નથી કહેતું!
આજે જ્યારે આપણે ૨૧મી સદીના આધુનિક યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે વિજ્ઞાન અને સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રે અકલ્પનીય પ્રગતિ કરી છે. પરંતુ આ જ યુગમાં એક એવી બીમારી પણ ખૂબ ઝડપથી ફેલાઈ રહી છે, જેને આપણે ‘માનવસર્જિત રોગ’ કહી શકીએ. તે છે – તમાકુ અને નિકોટિનનું સેવન. તમામ સ્તરે જાગૃતિ લાવવાના પ્રયાસો અને ડોક્ટરોની વારંવારની ચેતવણીઓ છતાં તમાકુ ઉત્પાદનોનો વપરાશ ઘટવાને બદલે દિવસેને દિવસે વધી રહ્યો છે. વર્લ્ડ નો-ટોબેકો ડે (વિશ્વ તમાકુ નિષેધ દિવસ) નિમિત્તે જાહેર સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા આપવામાં આવેલી ચેતવણી અત્યંત ચિંતાજનક છે. તેમના મતે, હવે તમાકુ કંપનીઓનું નિશાન બદલાયું છે. આ ઉદ્યોગો હવે નાના બાળકો અને કિશોરોને પોતાની જાળમાં ફસાવી રહ્યા છે, જે ભવિષ્ય માટે ખતરાની ઘંટડી છે.
બાળકો કેમ કંપનીઓના ‘પ્રાઈમ ટાર્ગેટ’ છે?
નિષ્ણાતોના ચોંકાવનારા આંકડા દર્શાવે છે કે બાળકો અને કિશોરો, વયસ્કોની સરખામણીએ તમાકુ અને નવા નિકોટિન ઉત્પાદનોના પ્રચારથી નવ ગણા વધુ પ્રભાવિત થાય છે. તમાકુ ઉદ્યોગ ખૂબ જ ચતુરાઈથી પોતાની માર્કેટિંગ વ્યૂહરચનાઓ તૈયાર કરી રહ્યો છે. આ ઉદ્યોગ જાણે છે કે જો વ્યક્તિ એકવાર આ લતની પકડમાં આવી જાય, તો તે આખી જિંદગી તેમનો ગ્રાહક બની રહે છે. ICMR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કેન્સર પ્રિવેન્શન એન્ડ રિસર્ચ (NICPR) ના નિદેશક ડો. શાલિની સિંઘના મતે, તમાકુના મોટાભાગના વ્યસનીઓ તેમની કિશોરાવસ્થા કે યુવાનીના શરૂઆતના વર્ષોમાં જ આ આદતનો શિકાર બને છે. આથી જ, કંપનીઓ જાણીજોઈને યુવાનોને આકર્ષવા માટે કરોડોનો ખર્ચ કરે છે.
આકર્ષક ડિઝાઇન અને ફ્લેવરનું માયાળુ જાળ
તમાકુ ઉદ્યોગ હવે માત્ર જૂના જમાનાની બીડી કે સિગારેટ સુધી સીમિત નથી રહ્યો. હવે તે ‘ન્યુ-એજ’ નિકોટિન ઉત્પાદનો લઈને આવ્યો છે. આધુનિક માર્કેટિંગ ટેકનિકોનો ઉપયોગ કરીને આ કંપનીઓ એવી પ્રોડક્ટ્સ બનાવી રહી છે જે દેખાવમાં આકર્ષક, વાપરવામાં સરળ અને સ્વાદિષ્ટ (ફ્લેવર્ડ) લાગે. ઈ-સિગારેટ, વેપિંગ જેવા ઉપકરણોને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે તે કોઈ ગેજેટ કે ફેશનેબલ એસેસરી લાગે.
યુવાનોમાં આને ‘કૂલ’ (Cool) માનવાની એક માનસિકતા ઊભી કરવામાં આવી છે. ડિજિટલ માર્કેટિંગ અને સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવ હેઠળ કિશોરો તેને પોતાની પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બનાવી લે છે. તેઓને લાગે છે કે આમાં કોઈ જોખમ નથી, પણ વાસ્તવમાં આ ટેકનિકો બાળકોની કુતૂહલવૃત્તિનો લાભ લઈ તેમને એવી ગંદી લતમાં ધકેલે છે, જેમાંથી બહાર નીકળવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.
‘ઓછા હાનિકારક’ હોવાનો ભ્રમ
આજના સમયમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે નવા નિકોટિન ઉત્પાદનોને ‘ઓછા હાનિકારક’ કે ‘રિિસ્ક-ફ્રી’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. કિશોરો ઘણીવાર એવી ગેરસમજમાં હોય છે કે ઈ-સિગારેટ કે ફ્લેવર્ડ નિકોટિન પાઉચ પરંપરાગત સિગારેટ કરતા સુરક્ષિત છે. પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે નિકોટિન એ પોતે જ એક અત્યંત નશાકારક પદાર્થ છે, જે માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે. તે કિશોરોની વિકસતી મગજની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેમને અન્ય ગંભીર વ્યસનો તરફ દોરી જાય છે.
ડોક્ટરોની ચેતવણી: કેન્સરનું ઘર છે આ લત
નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટના પૂર્વ પ્રમુખ ડો. આલોક ઠાકુરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે, એક ઓન્કોલોજિસ્ટ (કેન્સર નિષ્ણાત) તરીકે તેઓ રોજ આ ભયાનકતા જોઈ રહ્યા છે. તમાકુ સંબંધિત અનેક કેન્સર એવા છે જે નિવારી શકાય તેમ છે, છતાં હજારો પરિવારો ઉજડી રહ્યા છે. ભારતમાં ખાસ કરીને ગુટખા અને ખૈની જેવી ધૂમ્રપાન-રહિત તમાકુની ચીજો મોઢાના કેન્સરનું મુખ્ય કારણ બની રહી છે. જે ઉંમરે બાળકે રમત-ગમતમાં ધ્યાન આપવાનું હોય, તે ઉંમરે તે કેન્સરના કમઠાણમાં ફસાઈ જાય છે.
આંકડા જે આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે
વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) ના આંકડા મુજબ, વિશ્વભરમાં ૧૩ થી ૧૫ વર્ષની વયના લગભગ ૪ કરોડ બાળકો કોઈને કોઈ તમાકુ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરે છે. આ એક ડરામણી હકીકત છે. આ જ વયજૂથના ૧.૫ કરોડથી વધુ કિશોરો તો પહેલેથી જ ઈ-સિગારેટની લતમાં ફસાઈ ચૂક્યા છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે આપણે એક એવી પેઢી તૈયાર કરી રહ્યા છીએ જેનું સ્વાસ્થ્ય બાળપણમાં જ જોખમમાં મુકાઈ ગયું છે.
ઉકેલ ક્યાં છે?
આ સમસ્યા માત્ર સરકારની નથી, પણ સમાજ અને વાલીઓની પણ છે.
૧. વાલીઓની ભૂમિકા: વાલીઓએ પોતાના બાળકો સાથે ખુલ્લેઆમ વાત કરવી જોઈએ. તેમને તમાકુના નશાના શારીરિક અને માનસિક દુષ્પ્રભાવો વિશે સાચી માહિતી આપવી જોઈએ.
૨. શિક્ષણ: શાળા-કોલેજોમાં તમાકુના જોખમો વિશે વિશેષ વર્ગો અને સેમિનાર યોજવા જોઈએ.
૩. કડક કાયદા: સરકાર તરફથી માર્કેટિંગ પર વધુ કડક નિયંત્રણો અને સગીરોને વેચાણ કરવા પર કડક સજાની જોગવાઈ હોવી જોઈએ.
૪. જાગૃતિ: સોશિયલ મીડિયા પર જે રીતે નશાને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, તેની સામે મજબૂત અભિયાન ચલાવવાની જરૂર છે.
