શું કાળઝાળ ગરમી અને વધતું તાપમાન હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારે છે? જાણો નિષ્ણાતો (એક્સપર્ટ્સ) શું કહે છે
હાલના દિવસોમાં દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સખત અને કાળઝાળ ગરમી પડી રહી છે. આસમાને પહોંચતું તાપમાન અને અસહ્ય ઉકળાટ માત્ર સામાન્ય અસ્વસ્થતા જ નથી લાવતા, પરંતુ તે સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં લોકોના મનમાં એક મોટો સવાલ એ ઉઠી રહ્યો છે કે શું આ વધતા તાપમાનને કારણે હાર્ટ એટેક (Heart Attack) આવવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે? ખાસ કરીને જેમને પહેલાથી જ હૃદયની કોઈ બીમારી હોય, શું તેમના માટે આ ઋતુ વધુ ઘાતક નીવડી શકે? આ ગંભીર વિષય પર દિલ્હીની રાજીવ ગાંધી હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજી વિભાગના એસોસિએટ પ્રોફેસર અને જાણીતા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. અજીત જૈને ખૂબ જ મહત્વની માહિતી અને વૈજ્ઞાનિક કારણો શેર કર્યા છે, જેને દરેક વ્યક્તિએ સમજવા જરૂરી છે.
ડૉ. અજીત જૈન સ્પષ્ટતા કરતા જણાવે છે કે, વધતી ગરમી સીધી રીતે અથવા સીધેસીધું કોઈ વ્યક્તિમાં હાર્ટ એટેકનું કારણ નથી બનતી, પરંતુ ઉનાળાની આ આકરી ઋતુમાં હૃદય પર કામનું દબાણ (Stress) ઘણું વધી જાય છે. આ જ કારણે હૃદયના દર્દીઓએ ઉનાળામાં સામાન્ય કરતાં ઘણી વધારે સાવચેતી રાખવાની જરૂર હોય છે.
ગરમી અને હૃદયની બીમારી વચ્ચે શું કનેક્શન છે?
જ્યારે બહારનું તાપમાન ખૂબ ઊંચું હોય છે, ત્યારે માનવ શરીર પોતાની આંતરિક સિસ્ટમને ઠંડી રાખવા અને તાપમાન સંતુલિત કરવા માટે સામાન્ય કરતાં વધુ મહેનત કરે છે. શરીરને ઠંડુ રાખવા માટે હૃદયને આખા શરીરમાં બ્લડ સર્ક્યુલેશન (રક્ત પરિભ્રમણ) ખૂબ ઝડપથી વધારવું પડે છે, જેના કારણે હૃદયના ધબકારા વધે છે અને તેના પર લોડ આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન થતા શારીરિક ફેરફારો હૃદય પર કેવી અસર કરે છે, તેને આ ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ દ્વારા સરળતાથી સમજી શકાય છે:
ડિહાઇડ્રેશન અને મિનરલ્સની ઉણપ: ગરમીમાં શરીરને ઠંડુ રાખવા માટે પુષ્કળ પરસેવો વળે છે. વધારે પડતો પરસેવો થવાને કારણે શરીરમાં પાણીની સાથે-સાથે જરૂરી મિનરલ્સ (જેવા કે સોડિયમ અને પોટેશિયમ) ની ભારે ઉણપ સર્જાય છે. આ ઉણપને લીધે બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ અચાનક અનિયંત્રિત થઈ શકે છે.
લોહીનું ઘટ્ટ થવું: જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી તડકામાં રહે અને પૂરતું પાણી ન પીવે, તો શરીરમાં ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન (પાણીની અછત) થઈ જાય છે. પાણી ઓછું થવાને કારણે લોહી ધીમે-ધીમે ઘટ્ટ (જાડું) થવા લાગે છે.
બ્લડ ક્લોટનું જોખમ: લોહી ઘટ્ટ થવાને કારણે હૃદયની ધમનીઓ (Arteries) માં લોહીના ગઠ્ઠા એટલે કે બ્લડ ક્લોટ (Blood Clot) બનવાની શક્યતા ઘણી વધી જાય છે. જો આ ગઠ્ઠો હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી નળીમાં અટકી જાય, તો તે હાર્ટ એટેકનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે.
શું દરેક વ્યક્તિએ ગભરાવાની જરૂર છે?
ડૉ. જૈન આ બાબતે સકારાત્મક આશ્વાસન આપતા કહે છે કે, વધતી ગરમીમાં દરેક વ્યક્તિને હાર્ટ એટેક આવી જશે તેવો ડર રાખવાની બિલકુલ જરૂર નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ દિવસ દરમિયાન પોતાનું શરીર હાઇડ્રેટ રાખે છે (પૂરતું પાણી પીવે છે), બપોરના ગાળામાં સીધા તડકામાં નીકળવાનું ટાળે છે, તેને હાઈ બ્લડ પ્રેશરની કોઈ તકલીફ નથી અને તેના પરિવારમાં હૃદય રોગનો કોઈ ઈતિહાસ (Family History) નથી, તો તેણે ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. માત્ર એટલું જ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે શરીરમાં પાણીની કમી ન થવા દેવી અને તીવ્ર લૂથી બચવું.
આવા વાતાવરણમાં કયા લોકોને સૌથી વધુ જોખમ રહે છે?
ઉનાળાની ઋતુમાં કેટલાક ખાસ વર્ગના લોકોએ ખૂબ જ સતર્ક રહેવું જોઈએ, કારણ કે તેમના પર ગરમીની નકારાત્મક અસર ઝડપથી થાય છે:
૧. હાઈ બ્લડ પ્રેશર (BP) ના દર્દીઓ: તાપમાનના બદલાવ અને ડિહાઇડ્રેશનની સીધી અસર બીપી પર થાય છે, જે હૃદય માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
૨. હૃદયની ગંભીર બીમારીવાળા લોકો: જેમને પહેલા હાર્ટ એટેક આવી ચૂક્યો હોય, સ્ટેન્ટ મુકાવ્યો હોય કે બાયપાસ સર્જરી કરાવી હોય, તેમના હૃદયની પંપીંગ ક્ષમતા પર ગરમી વધુ દબાણ લાવે છે.
૩. વૃદ્ધો (સીનિયર સિટીઝન્સ): ઉંમર વધવાની સાથે શરીરની તાપમાન સહન કરવાની અને પોતાની જાતને ઠંડી રાખવાની ક્ષમતા નબળી પડી જાય છે.
૪. તડકામાં મજૂરી કે કામ કરનારા લોકો: જે લોકો વ્યવસાય કે મજબૂરીના કારણે કલાકો સુધી સીધા સૂર્યપ્રકાશમાં કામ કરે છે, તેમના શરીરમાં હીટ સ્ટ્રોક અને ડિહાઇડ્રેશનનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે.
ગરમીમાં હૃદય સંબંધિત તકલીફના લક્ષણો કેવા હોય છે?
જો ગરમીના કારણે હૃદય પર દબાણ વધી રહ્યું હોય, તો શરીર નીચે મુજબના સંકેતો આપે છે, જેને ક્યારેય સામાન્ય ગરમી સમજીને અવગણવા ન જોઈએ:
અચાનક ખૂબ જ વધારે પ્રમાણમાં ઠંડો પરસેવો વળવો.
બેઠા-બેઠા કે સામાન્ય ચાલવામાં પણ દિલના ધબકારા ખૂબ વધી જવા (Palpitations).
છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો, ભારેપણું અથવા દબાણ અનુભવવું.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી અથવા થોડું ચાલતા જ શ્વાસ ફૂલી જવો.
અચાનક ચક્કર આવવા, આંખે અંધારા આવવા અથવા અત્યંત નબળાઈ લાગવી.
બચાવ માટે ડોક્ટરે આપેલી ખાસ સલાહ
આ ઋતુમાં હૃદયને સુરક્ષિત રાખવા માટે ડૉક્ટર્સ કેટલીક સરળ પણ અત્યંત મહત્વની બાબતોનું પાલન કરવાનું કહે છે. સૌ પ્રથમ, તરસ ન લાગી હોય તો પણ દિવસ દરમિયાન દર અડધા કે એક કલાકે પાણી, લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી અથવા છાશ પીતા રહો. બપોરે ૧૨ થી ૪ વાગ્યા સુધીના સમયમાં, જ્યારે તડકો સૌથી તેજ હોય છે, ત્યારે બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળો. જો બહાર જવું જ પડે, તો હળવા રંગના અને સુતરાઉ (કોટન) કપડાં પહેરો જેથી શરીર હવા ઉજાસ મેળવી શકે અને માથું ઢાંકીને રાખો.
સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે, જે લોકો હૃદય રોગ અથવા બીપીની નિયમિત દવાઓ લે છે, તેમણે ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વિના ક્યારેય દવાના ડોઝમાં ફેરફાર ન કરવો જોઈએ કે દવા બંધ ન કરવી જોઈએ. જો ઉપર જણાવેલા લક્ષણોમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વિના તાત્કાલિક નજીકના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અથવા હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે. સાવચેતી અને યોગ્ય જીવનશૈલી જ આ ગરમીમાં તમારા હૃદયને સ્વસ્થ રાખી શકે છે.
