ડાયાબિટીસ અને વજન ઘટાડવાની દવાઓ બની શકે છે આંખો માટે જોખમી? જાણો FDAની ચેતવણી
આજના સમયમાં વજન ઘટાડવા (Weight Loss) અને ડાયાબિટીસના નિયંત્રણ માટે જીએલપી-૧ (GLP-1) કેટેગરીની દવાઓ ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ રહી છે. સેલિબ્રિટીઓથી લઈને સામાન્ય લોકો સુધી આ દવાઓનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. પરંતુ, હવે આ ચમત્કારિક ગણાતી દવાઓ અંગે એક મોટા અને ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. યુએસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિશન (US FDA) દ્વારા આ લોકપ્રિય દવાઓને લઈને આંખોની તબિયતને લગતી એક ગંભીર ચેતવણી જારી કરવામાં આવી છે. આ નવા ડેવલપમેન્ટ પછી સ્વાસ્થ્ય જગતમાં અને ડ્રગ માર્કેટમાં ચર્ચાનો દોર શરૂ થઈ ગયો છે.
કઈ દવાઓ સામે આવ્યા છે સવાલો?
અમેરિકી એજન્સી એફડીએ (FDA) ના તાજેતરના આદેશ મુજબ, વજન ઘટાડવા અને ટાઈપ-૨ ડાયાબિટીસ માટે વપરાતી માર્કેટની દિગ્ગજ દવાઓના લેબલ પર હવે નવી ચેતવણી જોડવામાં આવશે. આ યાદીમાં માત્ર એક-બે નહીં પરંતુ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ વપરાતી દવાઓ સામેલ છે. તેમાં નોવો નોર્ડિસ્ક (Novo Nordisk) કંપનીની ઓઝેમ્પિક (Ozempic) અને વેગોવી (Wegovy), એલી લિલી (Eli Lilly) ની માઉંઝારો (Mounjaro) અને ઝેપબાઉન્ડ (Zepbound) તેમજ સાનોફીની સોલિક્વા જેવી લોકપ્રિય જીએલપી-૧ દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ દવાઓ લેતા લાખો લોકો માટે આ ચોંકાવનારી માહિતી છે.
કયા ગંભીર રોગ તરફ ઈશારો કરવામાં આવ્યો છે?
એફડીએ દ્વારા જે બીમારીના જોખમને લઈને ચેતવણી આપવામાં આવી છે તેને તબીબી ભાષામાં NAION (Non-Arteritic Anterior Ischemic Optic Neuropathy) કહેવામાં આવે છે. આ આંખની ઓપ્ટિક નર્વ (Optic Nerve) સાથે જોડાયેલી એક અત્યંત દુર્લભ પરંતુ ગંભીર સ્થિતિ છે. આ રોગમાં ઓપ્ટિક નર્વ સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં લોહીનો પ્રવાહ પહોંચતો બંધ થઈ જાય છે અથવા ઘટી જાય છે, જેના પરિણામે દર્દીની આંખોની રોશની અચાનક જ જતી રહી શકે છે.
આ સ્થિતિની સૌથી મોટી વિશિષ્ટતા એ છે કે તેમાં સામાન્ય રીતે કોઈપણ પ્રકારની શારીરિક વેદના કે દર્દ વગર અચાનક જ એક આંખની નજર નબળી પડી જાય છે. દર્દીને વસ્તુઓ ધૂંધળી દેખાવા લાગે છે અથવા આંખોની સામે અચાનક કાળા ડાઘ કે બ્લાઈન્ડ સ્પોર્ટ (Blind Spot) રચાઈ જાય છે, જ્યાંથી ચોખ્ખું દેખાતું બંધ થઈ જાય છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તબીબી વિજ્ઞાન પાસે હાલમાં એવી કોઈ ચોક્કસ સારવાર કે પદ્ધતિ ઉપલબ્ધ નથી જે NAION ના કારણે ગુમાવેલી નજરને પાછી લાવી શકે.
અભ્યાસ અને રિસર્ચમાં શું આંકડા સામે આવ્યા?
આ મામલો સામે આવ્યા બાદ એફડીએ એ વ્યાપક સ્તરે તપાસ શરૂ કરી હતી. એજન્સી દ્વારા ૧૨૬ જેટલા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૧,૩૪,૦૦૦ થી વધુ દર્દીઓના ડેટાની કાળજીપૂર્વક ચકાસણી કરવામાં આવી હતી. આ ડેટાબેઝમાં NAION ના ૧૫ સંભવિત કેસો જોવા મળ્યા હતા.
ચોંકાવનારી વાત એ છે કે આ ૧૫ કેસોમાંથી ૧૦ કેસ એવા લોકોના હતા જેઓ જીએલપી-૧ (GLP-1) દવાઓનું સેવન કરી રહ્યા હતા, જ્યારે બાકીના ૫ કેસ પ્લેસિબો (સામાન્ય અથવા ખાલી દવા) કે અન્ય ડાયાબિટીસની દવાઓ લેનારાઓમાં નોંધાયા હતા. એફડીએ ના વિશ્લેષણ મુજબ, જીએલપી-૧ દવાઓ લેનારાઓમાં આ બીમારીના ૧ લાખ વ્યક્તિ-વર્ષ દીઠ ૬.૪ કેસ સામે આવ્યા, જ્યારે અન્ય દવાઓ લેનારાઓમાં આ આંકડો ૩.૮ કેસ પ્રત્યે ૧ લાખ વ્યક્તિ-વર્ષ હતો.
દવા બનાવતી કંપનીઓનો શું છે પક્ષ?
એફડીએ ની આ ચેતવણી અને નવા આદેશ સામે પ્રખ્યાત દવા નિર્માતા કંપનીઓએ પોતાની પ્રતિક્રિયા આપી છે. ઓઝેમ્પિક અને વેગોવી બનાવનાર કંપની નોવો નોર્ડિસ્કનું સ્પષ્ટપણે કહેવું છે કે અત્યાર સુધી ઉપલબ્ધ સંશોધનો કે રિસર્ચ એ વાત સાબિત નથી કરતા કે જીએલપી-૧ દવાઓ સીધી રીતે NAION નું કારણ બને છે. કંપનીએ દાવો કર્યો છે કે તેઓ પોતાની દવાના ફાયદા અને જોખમના સંતુલન બાબતે પૂરા આત્મવિશ્વાસમાં છે અને બજારમાં દવાઓની સુરક્ષા પર સતત ચાંપતી નજર રાખી રહ્યા છે.
તે જ રીતે, એલી લિલી કંપનીએ પણ જણાવ્યું છે કે એફડીએ ની સુરક્ષા સંબંધિત માહિતી તમામ જીએલપી-૧ પ્રવૃત્તિ ધરાવતી દવાઓને સામાન્ય રીતે લાગુ પડે છે, અને તેમાં કંપનીની પ્રોડક્ટ્સ સાથે જોડાયેલા કોઈ ખાસ કે નકારાત્મક નિષ્કર્ષનો ઉલ્લેખ નથી કરવામાં આવ્યો.
શું દવાઓથી ખરેખર આંખોની રોશની વહી જાય છે?
આ સવાલ હાલમાં દરેક મેડિકલ એક્સપર્ટ અને દર્દીના મનમાં છે. તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ વાત હજુ સુધી સીધી કે સ્પષ્ટ રીતે સાબિત નથી થઈ શકી કે જીએલપી-૧ દવાઓ જ NAION રોગ માટે જવાબદાર છે. આ વિષય પર અગાઉ જે અભ્યાસો થયા છે (જેમ કે JAMA Ophthalmology માં પ્રકાશિત રિપોર્ટ, જેમાં સેમાગ્લુટાઈડ એટલે કે ઓઝેમ્પિક અને વેગોવીના મુખ્ય ઘટક લેનારાઓમાં જોખમ વધવાની વાત થઈ હતી) તેના તારણો પણ એકસરખા નથી આવ્યા.
એફડીએ એ પણ સ્વીકાર્યું છે કે આ સ્ટડીઝની પોતાની મર્યાદાઓ હતી. પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવેલા પ્રયોગો અને ડેટાની સમીક્ષામાં પણ એ સ્પષ્ટ નથી થઈ શક્યું કે આ દવાઓ આંખના આ રોગનું જોખમ કેવી રીતે વધારે છે. જોકે, સાવચેતીના ભાગરૂપે અને દર્દીઓની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને એફડીએ એ ઉત્પાદકોને લેબલ પર આ જોખમની જાણકારી ઉમેરવા માટે ફરજ પાડી છે.
ડોક્ટરો અને દર્દીઓ માટે શું છે સલાહ?
આજના સમયમાં ઓબેસિટી (મેદસ્વીતા) અને ડાયાબિટીસ વૈશ્વિક સમસ્યા બની ગયા છે ત્યારે આ દવાઓ લાખો લોકો માટે વરદાન સાબિત થઈ રહી છે. પરંતુ કોઈપણ દવાના ગુણ-દોષ બંને પાસાં હોય છે. મેડિકલ એક્સપર્ટોની સલાહ છે કે આ દવાઓનો ઉપયોગ હંમેશાં ડૉક્ટરની કડક દેખરેખ હેઠળ જ કરવો જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ આ દવાઓનું સેવન કરતી વખતે અચાનક આંખે ઓછું દેખાવાની કે ધૂંધળાપણાની સમસ્યા અનુભવે, તો તેણે તુરંત જ આંખના ડૉક્ટર નો સંપર્ક કરવો જોઈએ, જેથી સમયસર યોગ્ય પગલાં લઈ શકાય.
