ફૂડ પોઈઝનિંગ થાય ત્યારે શું કરવું? પેટના દુખાવા અને ઉલટીમાં આ 5 બાબતો ધ્યાનમાં રાખો
બહારનું ખાવાનું ખાધા પછી અચાનક પેટમાં દુખાવો, ઉલટી, ઝાડા, પેટમાં મરોડ કે શરીરમાં નબળાઈ અનુભવાય તો તેને સામાન્ય અપચો માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલીક વખત દૂષિત પાણી, બગડેલો ખોરાક, યોગ્ય રીતે ન રાંધાયેલું ભોજન અથવા લાંબા સમય સુધી બહાર રાખવામાં આવેલો ખોરાક ફૂડ પોઈઝનિંગનું કારણ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શરીર ખોરાક સાથે આવેલા હાનિકારક બેક્ટેરિયા, વાયરસ અથવા અન્ય ઝેરી તત્ત્વો સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
ફૂડ પોઈઝનિંગના લક્ષણો વ્યક્તિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને માત્ર પેટમાં દુખાવો અને ઝાડા થાય છે, જ્યારે અન્ય લોકોને ઉલટી, તાવ, નબળાઈ અને ડિહાઇડ્રેશન જેવી સમસ્યા પણ થઈ શકે છે. મોટાભાગના હળવા કેસમાં શરીરને આરામ, પૂરતા પ્રવાહી અને યોગ્ય ખોરાકથી સંભાળવામાં આવે છે. જોકે લક્ષણો ગંભીર હોય તો ઘરગથ્થુ ઉપાય પર નિર્ભર રહેવાને બદલે તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
ફૂડ પોઈઝનિંગના સામાન્ય લક્ષણો કયા છે?
ફૂડ પોઈઝનિંગ થયા પછી સૌથી પહેલાં પાચનતંત્ર પર અસર જોવા મળે છે. પેટમાં મરોડ અથવા દુખાવો, વારંવાર ઉલટી, પાણી જેવા ઝાડા, ભૂખ ન લાગવી અને શરીરમાં નબળાઈ જેવી ફરિયાદ થઈ શકે છે.
કેટલાક લોકોને તાવ, માથાનો દુખાવો અથવા શરીરમાં દુખાવો પણ થઈ શકે છે. વારંવાર ઉલટી કે ઝાડા થવાથી શરીરમાંથી પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ ઝડપથી ઘટવા લાગે છે. પરિણામે મોં સૂકાવું, વધારે તરસ લાગવી, ચક્કર આવવા, પેશાબ ઓછો થવો અને ખૂબ થાક લાગવો જેવા ડિહાઇડ્રેશનના સંકેતો જોવા મળી શકે છે.
આથી ફૂડ પોઈઝનિંગમાં માત્ર પેટના દુખાવા પર ધ્યાન આપવું પૂરતું નથી. શરીરમાં પાણી અને જરૂરી ક્ષારોની ઉણપ ન થાય તેનું પણ ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
1. સૌથી પહેલાં ORS અને પ્રવાહી પર ધ્યાન આપો
ફૂડ પોઈઝનિંગ દરમિયાન સૌથી મહત્વની બાબત શરીરમાં પાણીની કમી ન થવા દેવાની છે. ઉલટી અને ઝાડાના કારણે શરીરમાંથી પાણીની સાથે સોડિયમ, પોટેશિયમ જેવા જરૂરી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ પણ બહાર નીકળી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં ORS ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે. બજારમાં મળતું પ્રમાણિત ORS પેકેટ તેના પર લખેલી સૂચના પ્રમાણે યોગ્ય માત્રામાં પાણીમાં ભેળવીને પીવું જોઈએ. એકસાથે ઘણું પાણી પીવાને બદલે થોડું-થોડું કરીને વારંવાર પ્રવાહી લેવું ઘણી વખત વધુ સહન થઈ શકે છે, ખાસ કરીને ઉલટી થતી હોય ત્યારે.
માત્ર સાદું પાણી પીવાથી પણ પ્રવાહીની કેટલીક જરૂરિયાત પૂરી થાય છે, પરંતુ વારંવાર ઉલટી કે ઝાડા થવાથી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની ખોટ પણ થતી હોવાથી ORS મહત્વનું બની શકે છે.
જો વ્યક્તિ સતત ઉલટી કરી રહી હોય અને કોઈપણ પ્રવાહી શરીરમાં ટકી ન રહેતું હોય, તો માત્ર ઘરે પ્રવાહી આપતા રહેવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી બની શકે છે.
2. પેટને થોડો આરામ આપો
ફૂડ પોઈઝનિંગ દરમિયાન પાચનતંત્ર પહેલેથી જ તણાવમાં હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ભારે ભોજન, તળેલું ખાવાનું અથવા ખૂબ મસાલેદાર વાનગીઓ ખાવાથી પેટની તકલીફ વધી શકે છે.
ઉલટી ઓછી થાય અને ખાવાની ઇચ્છા થાય ત્યારે હળવો ખોરાક પસંદ કરી શકાય છે. પાતળી ખીચડી, દલિયા, સાદા ભાત, ટોસ્ટ જેવી સરળતાથી પચી શકે તેવી વસ્તુઓ કેટલાક લોકોને અનુકૂળ આવે છે.
અહીં એક વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે કે ફૂડ પોઈઝનિંગમાં લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવું જરૂરી નથી. શરીરને ઊર્જાની પણ જરૂર હોય છે. તેથી વ્યક્તિને ભૂખ લાગે અને તે ખાઈ શકે તેવી સ્થિતિ હોય તો નાની માત્રાથી હળવો ખોરાક શરૂ કરી શકાય.
3. પેટમાં મરોડ હોય તો ગરમ પાણીની થેલીનો ઉપયોગ કરી શકાય
ફૂડ પોઈઝનિંગ દરમિયાન પેટના સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ અથવા મરોડના કારણે દુખાવો થઈ શકે છે. આવા હળવા દુખાવામાં પેટ પર થોડા સમય માટે ગરમ પાણીની થેલી અથવા હીટિંગ પેડ રાખવાથી કેટલાક લોકોને આરામ મળી શકે છે.
પરંતુ ગરમ વસ્તુ સીધી ત્વચા પર લાંબા સમય સુધી ન રાખવી. ત્વચા દાઝવાની શક્યતા રહે છે. મધ્યમ ગરમી રાખીને થોડા સમય માટે તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
સાથે જ ગરમ પાણીની થેલી માત્ર લક્ષણોમાં રાહત આપવાનો ઉપાય છે. જો પેટનો દુખાવો ખૂબ જ તીવ્ર હોય, સતત વધતો જાય અથવા તેની સાથે અન્ય ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે તો તેને માત્ર ગેસ કે ફૂડ પોઈઝનિંગ માનીને ઘરે સારવાર કરતા રહેવું યોગ્ય નથી.
4. શરીરને પૂરતો આરામ આપો
ફૂડ પોઈઝનિંગ દરમિયાન શરીર ચેપ અથવા દૂષિત ખોરાકની અસર સામે લડી રહ્યું હોય છે. તેના કારણે થાક અને નબળાઈ અનુભવાય તે સામાન્ય છે. ઉલટી અને ઝાડાથી પ્રવાહી તથા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ ઘટે ત્યારે નબળાઈ વધારે અનુભવાઈ શકે છે.
આ સમયે પૂરતી ઊંઘ અને આરામ લેવો જરૂરી છે. ભારે કસરત, લાંબી મુસાફરી અથવા શરીર પર વધારે ભાર પડે તેવી પ્રવૃત્તિ થોડા સમય માટે ટાળવી સારી.
જોકે માત્ર આરામ કરવાથી ડિહાઇડ્રેશનની સમસ્યા દૂર થતી નથી. તેથી આરામની સાથે પ્રવાહી લેવાનું પણ ચાલુ રાખવું જરૂરી છે.
5. કેટલાક ખોરાક અને પીણાથી દૂર રહો
ફૂડ પોઈઝનિંગ દરમિયાન શું ખાવું તે જેટલું મહત્વનું છે, તેટલું જ શું ન ખાવું તે પણ મહત્વનું છે.
તળેલું, ખૂબ મસાલેદાર અને વધારે તેલવાળું ભોજન થોડા સમય માટે ટાળવું જોઈએ. આ ઉપરાંત દારૂ અને વધારે કેફીનવાળા પીણાંથી પણ દૂર રહેવું યોગ્ય છે, કારણ કે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તે ડિહાઇડ્રેશન અથવા પેટની તકલીફ વધારી શકે છે.
ખૂબ મીઠાં પીણાં અથવા સોફ્ટ ડ્રિંકને ORSનો વિકલ્પ માનવો નહીં. ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિમાં યોગ્ય રીતે તૈયાર કરાયેલું ORS વધુ યોગ્ય વિકલ્પ છે.
એન્ટિબાયોટિક દવા પોતાની રીતે ન લેવી
ફૂડ પોઈઝનિંગમાં એક સામાન્ય ભૂલ એ છે કે પેટ ખરાબ થતાં લોકો પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક શરૂ કરી દે છે. દરેક ફૂડ પોઈઝનિંગ બેક્ટેરિયાના કારણે જ થાય એવું નથી. ઘણા કિસ્સામાં વાયરસ અથવા અન્ય કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
તેથી ડૉક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિક લેવી યોગ્ય નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તેની જરૂર જ ન હોય અને બિનજરૂરી દવા લેવાથી આડઅસર પણ થઈ શકે છે.
તે જ રીતે ઉલટી કે ઝાડા રોકવાની દવા પણ પોતાની રીતે લેતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી સારી. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને અન્ય ગંભીર બીમારી ધરાવતા લોકોમાં વધુ સાવચેતી જરૂરી છે.
ફૂડ પોઈઝનિંગથી બચવા માટે રસોડામાં રાખો આ કાળજી
ફૂડ પોઈઝનિંગ થયા પછી સારવાર કરતાં તેને અટકાવવું વધુ સારું છે. ખોરાક બનાવતા પહેલાં અને ખાવા પહેલાં હાથ સારી રીતે ધોવા જોઈએ. કાચા અને રાંધેલા ખોરાકને અલગ રાખવો જોઈએ.
માંસ, ઈંડા અથવા અન્ય કાચા ખાદ્ય પદાર્થોને યોગ્ય રીતે રાંધવા જરૂરી છે. રાંધેલું ભોજન લાંબા સમય સુધી રૂમના તાપમાને રાખવાને બદલે યોગ્ય રીતે સંગ્રહિત કરવું જોઈએ.
બહાર ખાવાનું હોય ત્યારે પણ સ્વચ્છતા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. દેખાવમાં સ્વચ્છ ન હોય તેવી જગ્યાએથી ખોરાક લેવાનું ટાળવું અને લાંબા સમયથી ખુલ્લામાં રાખેલી વસ્તુઓ અંગે સાવચેત રહેવું જરૂરી છે.
ક્યારે ડૉક્ટર પાસે જવું જરૂરી છે?
દરેક ફૂડ પોઈઝનિંગમાં હોસ્પિટલ જવાની જરૂર પડે એવું નથી. પરંતુ કેટલાક લક્ષણો ગંભીર સ્થિતિ તરફ ઈશારો કરી શકે છે.
જો સતત ઉલટી થતી હોય અને પાણી પણ શરીરમાં ટકી ન રહેતું હોય, ખૂબ વધારે ઝાડા થઈ રહ્યા હોય, લોહીવાળા ઝાડા થાય, ખૂબ ઊંચો તાવ હોય, પેટમાં અસહ્ય અથવા સતત વધતો દુખાવો હોય, ચક્કર કે બેભાન થવાની સ્થિતિ આવે અથવા પેશાબ ખૂબ ઓછો થઈ જાય તો તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે.
ખાસ કરીને નાના બાળકો, વૃદ્ધો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને ગંભીર અથવા લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારી ધરાવતા લોકોમાં ડિહાઇડ્રેશન ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે. આવા લોકોમાં લક્ષણો દેખાય ત્યારે વહેલી તકે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.
ફૂડ પોઈઝનિંગમાં સૌથી મહત્વની બાબત શું?
ફૂડ પોઈઝનિંગમાં તરત રાહત મેળવવા માટે કોઈ એક જ ઘરેલું ઉપાય દરેક વ્યક્તિ માટે કામ કરે એવું નથી. શરૂઆતમાં સૌથી મહત્વનું કામ શરીરમાં પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની કમી ન થવા દેવાનું છે. ત્યારબાદ શરીરને આરામ આપવો, પેટને અનુકૂળ હળવો ખોરાક લેવો અને તળેલા-મસાલેદાર ખોરાકથી થોડા સમય માટે દૂર રહેવું ઉપયોગી બની શકે છે.
પેટમાં હળવો મરોડ હોય તો ગરમ પાણીની થેલીથી થોડા સમય માટે રાહત મળી શકે છે, પરંતુ ગંભીર દુખાવાને માત્ર ફૂડ પોઈઝનિંગ માનીને અવગણવો નહીં.
મોટાભાગની હળવી સ્થિતિમાં યોગ્ય પ્રવાહી, આરામ અને સરળ ખોરાકથી શરીરને સ્વસ્થ થવામાં મદદ મળે છે. પરંતુ જો લક્ષણો ગંભીર હોય, સતત વધતા જાય અથવા ડિહાઇડ્રેશનના સંકેતો દેખાય તો ઘરગથ્થુ ઉપાય પર આધાર રાખવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી સૌથી જરૂરી પગલું છે.
