ચિંતા અને તણાવમાં છો અને પીરિયડ્સ મિસ થઈ ગયા? જાણો કોર્ટિસોલ હોર્મોન કેવી રીતે બગાડે છે તમારી સાયકલ!

શું માત્ર તણાવને લીધે પીરિયડ્સ મિસ થાય છે? જાણો ક્યારે ગાયનેકોલોજિસ્ટ પાસે જવું જરૂરી છે!

જ્યારે માસિક ધર્મ (Periods) સમયસર ન આવે કે મોડો થાય, ત્યારે મહિલાઓમાં ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે—ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy) કારણ ન હોય. પરંતુ શું માનસિક કે શારીરિક તણાવ આનું કારણ હોઈ શકે? ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે, હા! તણાવને કારણે પીરિયડ્સમાં વિલંબ થઈ શકે છે, કારણ કે તણાવ સામે શરીરની પ્રતિક્રિયાઓ ઓવ્યુલેશન (અંડકોષ મુક્ત થવાની પ્રક્રિયા) અને માસિક ચક્ર માટે જવાબદાર હોર્મોન્સમાં દખલ કરે છે.

ચેન્નઈની એમજીએમ મલાર હોસ્પિટલના ઓબ્સ્ટેટ્રિશિયન અને ગાયનેકોલોજિસ્ટ કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. ગિરિજા સ્વામીનાથન જણાવે છે કે, તણાવને કારણે શરીરમાં ‘કોર્ટિસોલ’ (Cortisol) નામના હોર્મોનનો સ્ત્રાવ થાય છે, જેને સામાન્ય રીતે ‘સ્ટ્રેસ હોર્મોન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જ્યારે શરીરમાં કોર્ટિસોલનું સ્તર સતત ઊંચું રહે છે, ત્યારે તે માસિક ચક્રને નિયંત્રિત કરતા હોર્મોનલ સિગ્નલોમાં વિક્ષેપ પાડે છે. પરિણામે, પીરિયડ્સ મોડા આવી શકે છે, ખૂબ ઓછા કે વધુ પડતા આવી શકે છે, અથવા તો થોડા સમય માટે સંપૂર્ણપણે બંધ પણ થઈ શકે છે.

તણાવ તમારા માસિક ચક્રને કેવી રીતે અસર કરે છે?

તણાવ અને પીરિયડ્સ વચ્ચેનો સંબંધ ગર્ભાશયથી નહીં પરંતુ મગજથી શરૂ થાય છે. એસઆરએમ પ્રાઇમ હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. નંદિની એસ. એસ. સમજાવે છે કે, કોઈ મોટો માનસિક કે શારીરિક તણાવ મગજના ‘હાઈપોથેલેમસ’ (Hypothalamus) નામના ભાગને અસર કરે છે, જે પ્રજનન હોર્મોન્સનું મુખ્ય નિયંત્રક છે.

હાઈપોથેલેમસ એ HPO અક્ષ (Hypothalamic-Pituitary-Ovarian axis) નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જે ઓવ્યુલેશન અને માસિક ધર્મ સાથે સંકળાયેલા હોર્મોનલ સિગ્નલોને કંટ્રોલ કરે છે. જ્યારે આ સિગ્નલોમાં વિક્ષેપ પડે છે, ત્યારે ઓવ્યુલેશનની પ્રક્રિયા લંબાઈ જાય છે અથવા થતી જ નથી. આ જ કારણે પીરિયડ્સ ધાર્યા કરતા મોડા આવે છે.

તણાવના વિવિધ સ્વરૂપો: તણાવ માત્ર કોઈ મોટી ભાવનાત્મક અસમંજસ કે કટોકટી પૂરતો સીમિત નથી. દૈનિક જીવનની આ બાબતો પણ પીરિયડ્સને અસર કરી શકે છે:

• ભાવનાત્મક અને માનસિક: ઓફિસનું કામ, પરીક્ષાનું દબાણ, સંબંધોમાં તણાવ, પૂરતી ઊંઘ ન મળવી.

• શારીરિક: તાવ, સર્જરી, અતિશય ભારે કસરત (Over-exercising) કે અચાનક વજનમાં મોટો ઘટાડો થવો.

શું તણાવને કારણે મોડા થતા પીરિયડ્સ અસ્થાયી હોય છે?

ઘણા કિસ્સાઓમાં, આ સમસ્યા અસ્થાયી (Temporary) હોય છે. એકવાર મૂળ તણાવ દૂર થઈ જાય કે શરીર શાંત પડે, એટલે માસિક ચક્ર ફરી પોતાની સામાન્ય દિનચર્યા પર આવી જાય છે.

જોકે, ડોક્ટરો ચેતવણી આપે છે કે દરેક મોડા પડતા પીરિયડ્સ માટે માત્ર સ્ટ્રેસને જ જવાબદાર ન માનવો જોઈએ. જો પીરિયડ્સ વારંવાર મોડા થતા હોય—ખાસ કરીને ૫૦ થી ૬૦ દિવસ કે તેથી વધુ સમય સુધી ન આવે—તો તબીબી તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.

ડૉ. સ્વામીનાથન કહે છે, “ક્યારેક ક્યારેક તણાવને લીધે પીરિયડ્સ મોડા થવા સામાન્ય છે, પણ સતત અનિયમિતતાને અવગણવી ન જોઈએ. જો વારંવાર આવું થતું હોય કે સાથે અન્ય લક્ષણો દેખાય, તો ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ.”

અનિયમિત પીરિયડ્સના અન્ય શક્ય કારણો

તણાવ સિવાય પણ માસિક ધર્મ અનિયમિત થવાના અનેક તબીબી કારણો હોઈ શકે છે:

• ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy)

• થાઇરોઇડની તકલીફ (Thyroid Disorders)

• પોલિસિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ (PCOS)

• પ્રોલેક્ટીન હોર્મોનનું ઊંચું સ્તર

• પ્રિમેચ્યોર ઓવેરિયન ઇન્સફિશિયન્સી (સમય પહેલા અંડાશય નબળું પડવું)

• વજનમાં અચાનક મોટો ફેરફાર

જે મહિલાઓ ગર્ભધારણ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, તેમના માટે અનિયમિત ચક્રને કારણે ઓવ્યુલેશનનો સમય નક્કી કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે. તેથી યોગ્ય સમયે પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ કરી લેવો અને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

શું જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવાથી પીરિયડ્સ નિયમિત થઈ શકે?

તણાવનું સંચાલન (Stress Management) કરીને માસિક ચક્રને સ્વસ્થ બનાવી શકાય છે. આ માટે ડોક્ટરો નીચે મુજબની આદતો અપનાવવાની સલાહ આપે છે:

૧. પૂરતી ઊંઘ: દરરોજ ૬ થી ૮ કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ લેવી.

૨. સંતુલિત આહાર: પૌષ્ટિક અને સાત્વિક ખોરાક લેવો.

૩. હળવી કસરત: નિયમિતપણે મધ્યમ શારીરિક પ્રવૃત્તિ કે યોગ કરવા.

૪. માનસિક શાંતિ: માઇન્ડફુલનેસ, ધ્યાન (Meditation) અને શ્વાસોશ્વાસની કસરતો કરવી.

આ ફેરફારો રાતોરાત પરિણામ આપતા નથી. થોડા અઠવાડિયા કે મહિનાઓ સુધી સતત આ આદતો જાળવી રાખવાથી હોર્મોનલ સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો જોવા મળે છે.