ડેન્ગ્યુ સામે ભારતનો મોટો વિજય: પ્રથમ ડેન્ગ્યુ વેક્સિન ‘QDENGA’ ને મંજૂરી

હવે મચ્છરોનો ડર ખતમ! જાણો કોને અને કેવી રીતે મળશે ભારતની પ્રથમ ડેન્ગ્યુ રસી

જાહેર આરોગ્ય (Public Health) ના ક્ષેત્રમાં ભારતે એક નવી અને ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. દેશમાં પ્રથમ વખત ડેન્ગ્યુ સામે રક્ષણ આપતી વેક્સિન ‘QDENGA’ (ક્યુડેન્ગા) ને ૪ થી ૬૦ વર્ષની વયના લોકો માટે સત્તાવાર મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (DCGI) દ્વારા ‘ન્યૂ ડ્રગ્સ એન્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ (NDCT) રૂલ્સ, ૨૦૧૯’ હેઠળ આ રસીને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. દર વર્ષે લાખો ભારતીયોને પોતાની ઝપેટમાં લેતી આ મચ્છરજન્ય બીમારી સામેની લડાઈમાં આ રસી એક મજબૂત હથિયાર સાબિત થશે.

જાપાનીઝ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની ‘ટાકેડા’ (Takeda) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી QDENGA એ ભારતમાં માન્યતા પ્રાપ્ત કરનારી સૌપ્રથમ ડેન્ગ્યુ વેક્સિન છે. આ રસી ડેન્ગ્યુ વાયરસના તમામ ચાર સેરોટાઇપ્સ (DENV-1, DENV-2, DENV-3 અને DENV-4) સામે રક્ષણ આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ રસીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેને આપતા પહેલા વ્યક્તિને ભૂતકાળમાં ડેન્ગ્યુ થયો હતો કે નહીં તે જાણવા માટે કોઈપણ પ્રકારના બ્લડ ટેસ્ટિંગ (Pre-vaccination testing) ની જરૂર પડતી નથી.

શું છે QDENGA રસી અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

QDENGA એ એક લાઇવ-એટેન્યુએટેડ ટેટ્રાવેલેન્ટ ડેન્ગ્યુ વેક્સિન (Live-attenuated tetravalent dengue vaccine) છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, તે માનવ શરીરના રોગપ્રતિકારક તંત્ર (Immune System) ને તાલીમ આપે છે જેથી શરીર ડેન્ગ્યુ વાયરસના ચારેય સ્ટ્રેનને ઓળખીને તેની સામે લડી શકે.

• ડોઝની પદ્ધતિ: આ રસી ૦.૫ મિલીના બે ડોઝમાં ચામડીની નીચે (Subcutaneous injection) આપવામાં આવે છે. બંને ડોઝ વચ્ચે ૩ મહિનાનો સમયગાળો રાખવાનો હોય છે.

• ભારત માટે કેમ મહત્વની? ભારતમાં ડેન્ગ્યુના ચારેય સેરોટાઇપ્સ સક્રિય રીતે ફેલાય છે. આથી, ડેન્ગ્યુના ગંભીર લક્ષણો અને હોસ્પિટલમાં ભરતી થવાના જોખમને ઘટાડવા માટે ચારેય સ્ટ્રેન સામે રક્ષણ મળવું અત્યંત જરૂરી છે.

ભારતમાં આ મંજૂરી શા માટે એટલી મહત્વપૂર્ણ છે?

વિશ્વભરમાં નોંધાતા ડેન્ગ્યુના કુલ કેસોમાંથી લગભગ ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો એકલા ભારતમાં છે. જોકે સરકારી આંકડા મુજબ ૨૦૨૫ માં ૧,૧૩,૦૦૦ થી વધુ કેસો નોંધાયા હતા, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સાચો આંકડો દર વર્ષે કરોડોમાં હોઈ શકે છે, કારણ કે ઘણા કિસ્સાઓમાં નિદાન થતું નથી કે કેસ નોંધાતા નથી.

ઝડપી શહેરીકરણ, બદલાતી આબોહવા, એકઠું થતું ગંદુ પાણી અને મચ્છરોનો વધતો ઉપદ્રવ દેશના ઘણા ભાગોમાં ડેન્ગ્યુને વર્ષભરની સમસ્યા બનાવી દે છે. અન્ય વાયરલ બીમારીઓની સરખામણીમાં, ડેન્ગ્યુ માટે હાલમાં કોઈ ચોક્કસ એન્ટિવાયરલ સારવાર ઉપલબ્ધ નથી. તબીબી સારવાર મુખ્યત્વે દર્દીના શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જાળવી રાખવા (Hydration), લક્ષણોના નિવારણ અને ગંભીર ગૂંચવણો અટકાવવા પર જ કેન્દ્રિત હોય છે. આવી સ્થિતિમાં વેક્સિન એક સંજીવની સમાન બની રહેશે.

ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં સાબિત થઈ મજબૂત અસરકારકતા

DCGI ની આ મંજૂરી ટાકેડા કંપનીના વિશાળ વૈશ્વિક ક્લિનિકલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ પર આધારિત છે. ૧૯ અલગ-અલગ ફેઝ I, II અને III ની ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં ૨૮,૦૦૦ થી વધુ સંશોધન સહભાગીઓ શામેલ હતા.

ટ્રાયલ્સના મુખ્ય પરિણામો નીચે મુજબ છે:

• બીજો ડોઝ લીધાના ૧ વર્ષ પછી: લેબોરેટરી દ્વારા પુષ્ટિ થયેલ ડેન્ગ્યુ સામે ૮૦.૨% અસરકારકતા.

• ૧૮ મહિના પછી: ડેન્ગ્યુના કારણે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા સામે ૯૦.૪% સુરક્ષા.

• ૪.૫ વર્ષ પછી: હોસ્પિટલાઈઝેશન સામે ૮૪.૧% રક્ષણ જળવાઈ રહ્યું.

• સુસંગત સુરક્ષા: ૭ વર્ષ સુધી રસીની સલામતી અને અસરકારકતા જળવાઈ રહેતી હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આ ઉપરાંત, ભારતમાં હાથ ધરવામાં આવેલા ફેઝ III ના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં પણ જાણવા મળ્યું છે કે આ રસી ૪ થી ૬૦ વર્ષની વયના બાળકો, કિશોરો અને વયસ્કોમાં સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે અને શરીરમાં મજબૂત ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ (રોગપ્રતિકારક શક્તિ) ઉત્પન્ન કરે છે.

વૈશ્વિક સ્તરે QDENGA ની સ્વીકૃતિ

QDENGA ને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની પ્રીક્વોલિફિકેશન પ્રાપ્ત થઈ ચૂકી છે અને ડેન્ગ્યુ-એન્ડેમિક (જ્યાં ડેન્ગ્યુ વ્યાપક હોય તેવા) વિસ્તારોમાં પૂર્વ-તપાસ વિના ઉપયોગ માટે ભલામણ કરવામાં આવી છે.

આ રસી હાલમાં ૪૩ થી વધુ દેશોમાં મંજૂર થઈ ચૂકી છે અને વિશ્વભરમાં તેના ૩.૨ કરોડથી વધુ ડોઝ વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે. બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમમાં તેને પહેલેથી જ સામેલ કરવામાં આવી છે, જ્યારે આર્જેન્ટિના, કોલંબિયા અને ઈન્ડોનેશિયા જેવા દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમો દ્વારા તે નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ છે.

સાવચેતી અને મચ્છર નિયંત્રણ હજુ પણ અનિવાર્ય

આરોગ્ય નિષ્ણાતો સ્પષ્ટપણે ભારપૂર્વક કહે છે કે રસીકરણ રક્ષણનું એક નવું અને મજબૂત સ્તર પૂરું પાડે છે, પરંતુ મચ્છરો પર નિયંત્રણ મેળવવું હજુ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. નાગરિકોએ નીચે મુજબના બચાવના પગલાં ચાલુ રાખવા જોઈએ:

1. ઘર અને આસપાસના વિસ્તારમાં ક્યાંય પણ પાણી એકઠું ન થવા દેવું.

2. મચ્છર ભગાડવાના સાધનો (Mosquito Repellents) નો નિયમિત ઉપયોગ કરવો.

3. આખી બહાંના કપડાં પહેરવા જેથી મચ્છર કરડવાથી બચી શકાય.

4. ઘરની બારીઓ પર મચ્છરજાળી લગાવવી અને સુતી વખતે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો.

ડેન્ગ્યુ મુક્ત ભારત તરફ આ રસીનું આગમન એ એક મોટું ક્રાંતિકારી પગલું છે, જે ભવિષ્યમાં હજારો લોકોના જીવ બચાવવામાં મદદરૂપ થશે.