શું સર્જરી કરાવવાથી મહિલાઓની ફર્ટિલિટી ઘટે છે? એન્ડોમેટ્રિઓસિસ અંગેનો સૌથી મોટો ખુલાસો
એન્ડોમેટ્રિઓસિસ સાથે જીવતી ઘણી મહિલાઓ માટે સર્જરી કરાવવાનો નિર્ણય આશાસ્પદ હોવાની સાથે સાથે થોડો મૂંઝવણભર્યો અને ડરાવનો પણ હોઈ શકે છે. એક તરફ સર્જરી અસહ્ય દુખાવામાંથી રાહત આપવા અને ગર્ભધારણ (Fertility) ની શક્યતાઓ વધારવા માટે સૂચવવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ ઘણી મહિલાઓને એ ચિંતા સતત સતાવતી હોય છે કે આ ઓપરેશન તેમની ભવિષ્યમાં માતા બનવાની ક્ષમતાને નુકસાન તો નહીં પહોંચાડે ને?
આ વિષય પર ‘નોવા આઈવીએફ ફર્ટિલિટી’ (Nova IVF Fertility) ના ફર્ટિલિટી સ્પેશિયાલિસ્ટ ડો. વંદના ભાટિયા જણાવે છે કે, આ પ્રશ્નનો જવાબ ‘હા’ કે ‘ના’ માં સીધો આપી શકાય નહીં. એન્ડોમેટ્રિઓસિસની સર્જરી ફર્ટિલિટીમાં સુધારો પણ કરી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેને નકારાત્મક રીતે અસર પણ કરી શકે છે. આ બધું દર્દીની વ્યક્તિગત શારીરિક સ્થિતિ અને અન્ય પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
એન્ડોમેટ્રિઓસિસ એટલે શું અને તેના લક્ષણો કયા છે?
એન્ડોમેટ્રિઓસિસ એ મહિલાઓમાં જોવા મળતી એક ક્રોનિક (લાંબા ગાળાની) તકલીફ છે. આ સ્થિતિમાં ગર્ભાશયની અંદર જોવા મળતા પેશીઓ (ટિશ્યુ) જેવા જ પેશીઓ ગર્ભાશયની બહાર વધવા લાગે છે. સામાન્ય રીતે આ તકલીફ બીજાશય (ઓવરીઝ), ફેલોપિયન ટ્યુબ અને પેલ્વિક વિસ્તારના અંગોને અસર કરે છે. જોકે, અત્યંત દુર્લભ કિસ્સાઓમાં તે આંતરડા, મૂત્રાશય કે ફેફસાં સુધી પણ ફેલાઈ શકે છે.
એન્ડોમેટ્રિઓસિસના સામાન્ય લક્ષણો:
-
માસિક ધર્મ દરમિયાન અસહ્ય અને તીવ્ર દુખાવો થવો.
-
પેડુ (પેલ્વિક) અને કમરના નીચલા ભાગમાં સતત દુખાવો રહેવો.
-
શારીરિક સંબંધ બાંધતી વખતે કે ત્યારબાદ દુખાવો થવો.
-
મળત્યાગ વખતે દુખાવો અને પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ.
-
અસમાન માસિક સ્રાવ (Irregular Bleeding).
-
ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી પડવી (ઈનફર્ટિલિટી).
આ સ્થિતિની સારવાર માટે દર્દીના લક્ષણોની ગંભીરતા અને બાળકની ઈચ્છાને ધ્યાનમાં રાખીને પેઈન કિલર્સ, હોર્મોનલ થેરાપી અથવા સર્જરીનો સહારો લેવામાં આવે છે.
શું સર્જરીથી ફર્ટિલિટીમાં સુધારો થઈ શકે છે?
ડો. ભાટિયાના જણાવ્યા અનુસાર, જો યોગ્ય દર્દીની પસંદગી કરીને સર્જરી કરવામાં આવે તો તેનાથી ગર્ભધારણની સગર્ભાવસ્થાની શક્યતાઓ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
સર્જરીનો મુખ્ય હેતુ પેલ્વિક વિસ્તારની કુદરતી રચનાને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો હોય છે. આ ઓપરેશન દ્વારા એન્ડોમેટ્રિઓસિસના ઘા (Lesions), ડાઘ (Scar tissue), ચોંટી ગયેલી પેશીઓ (Adhesions) અને ઓવરીમાં રહેલી સિસ્ટ (Cysts) ને દૂર કરવામાં આવે છે. જ્યારે આ બધી અડચણો દૂર થાય છે, ત્યારે બીજાશય અને ફેલોપિયન ટ્યુબ યોગ્ય રીતે કામ કરવા લાગે છે, જેથી કુદરતી રીતે ગર્ભધારણ થવાના ચાન્સ વધી જાય છે. ખાસ કરીને હળવા કે મધ્યમ (Mild to Moderate) એન્ડોમેટ્રિઓસિસ ધરાવતી મહિલાઓમાં સર્જરી બાદ ફર્ટિલિટીમાં ઘણો સુધારો જોવા મળે છે.
સર્જરી ક્યારે ફર્ટિલિટીને નુકસાન પહોંચાડી શકે?
જોકે, સર્જરી સંપૂર્ણપણે જોખમમુક્ત હોતી નથી. જો જરૂર ન હોય છતાં સર્જરી કરવામાં આવે અથવા વારંવાર ઓપરેશન કરવામાં આવે, તો તેનાથી બીજાશયના તંદુરસ્ત પેશીઓને નુકસાન પહોંચી શકે છે. આનાથી મહિલાનો ‘ઓવેરિયન રિઝર્વ’ (Ovarian Reserve) એટલે કે અંડાશયમાં બાકી રહેલા ઈંડાંની સંખ્યા ઘટી જાય છે.
વધુમાં, વારંવારની સર્જરીથી શરીરમાં વધારાના ડાઘ (Scar tissue) પણ બની શકે છે, જે ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ માટે વધુ અડચણરૂપ બને છે. આથી જ, દર્દીની ઉંમર, રોગની ગંભીરતા, ઓવેરિયન રિઝર્વ અને અગાઉ થયેલી સર્જરીઓની વિગતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ સર્જરીનો નિર્ણય લેવો જોઈએ.
શું કેટલાક કિસ્સાઓમાં IVF એક બહેતર વિકલ્પ છે?
એન્ડોમેટ્રિઓસિસથી પીડાતી દરેક મહિલાને ગર્ભધારણ કરવા માટે સર્જરીની જરૂર હોતી નથી. જો કોઈ મહિલામાં એન્ડોમેટ્રિઓસિસનું પ્રમાણ ખૂબ જ ગંભીર (Advanced) હોય, તેના ઈંડાંની સંખ્યા (Ovarian Reserve) ઓછી થઈ ગઈ હોય અથવા તેની અગાઉ સર્જરી થઈ ચૂકી હોય, તો ફરીથી ઓપરેશન કરાવવા કરતાં IVF (In Vitro Fertilisation) ની મદદ લેવી વધુ હિતાવહ રહે છે. ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતો દરેક કેસની બારીકાઈથી તપાસ કરીને નક્કી કરે છે કે સર્જરી, IVF કે બંનેનું મિશ્રણ – કયો રસ્તો દર્દી માટે સૌથી વધુ શ્રેયસ્કર રહેશે.
એન્ડોમેટ્રિઓસિસ હોય તો ફર્ટિલિટી કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવી?
જો તમે ભવિષ્યમાં માતા બનવાનું આયોજન કરી રહ્યા હોવ અને તમને એન્ડોમેટ્રિઓસિસ હોય, તો ડો. ભાટિયા નીચે મુજબના નિવારક પગલાં લેવાની સલાહ આપે છે:
૧. વહેલી સલાહ લો: શરૂઆતી તબક્કામાં જ ગાયનેકોલોજિસ્ટ કે ફર્ટિલિટી સ્પેશિયાલિસ્ટનો સંપર્ક કરો.
૨. ધ્યેય સ્પષ્ટ કરો: કોઈપણ સારવાર પસંદ કરતા પહેલા ડોક્ટર સામે તમારી ગર્ભધારણની યોજના સ્પષ્ટ કરો.
૩. બિનજરૂરી સર્જરીથી બચો: શક્ય હોય ત્યાં સુધી વારંવારની કે બિનજરૂરી સર્જરી ટાળો.
૪. એગ ફ્રીઝિંગ (Egg Freezing): જો ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ વિલંબિત કરવાનો પ્લાન હોય, તો ઈંડા ફ્રીઝ કરવાનો વિકલ્પ વિચારી શકાય.
૫. સ્વસ્થ જીવનશૈલી: શરીરનું વજન નિયંત્રિત રાખો, પૌષ્ટિક અને સંતુલિત આહાર લો.
૬. નિયમિત કસરત: દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૪૫ મિનિટ કસરત કે યોગ કરો.
૭. ખરાબ ટેવો છોડો: ધૂમ્રપાન અને દારૂના અતિશય સેવનથી દૂર રહો.
