શું તમારી દવા તમારા માટે જોખમી બની રહી છે? જાણો એન્ટિબાયોટિક્સ વિશેનું આ કડવું સત્ય

સાયલન્ટ મહામારી: એન્ટીબાયોટિક દવાઓનો ખોટો ઉપયોગ બનાવી રહ્યો છે ‘સુપરબગ્સ’, જાણો તમારી જાતને કેવી રીતે બચાવવી

તબીબી જગતમાં એન્ટીબાયોટિક દવાઓને જીવનરક્ષક માનવામાં આવે છે, પરંતુ આજે તેનો દુરુપયોગ (Misuse) અને અતિશય ઉપયોગ (Overuse) સમગ્ર વિશ્વ માટે ગંભીર ખતરો બની ગયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) એક એવી ‘સાયલન્ટ મહામારી’ છે, જે ભવિષ્યમાં સામાન્ય ચેપને પણ જીવલેણ બનાવી શકે છે.

એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) શું છે?

AMR ત્યારે થાય છે જ્યારે બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફૂગ અને પરજીવીઓ સમય જતાં બદલાય છે અને તેમને મારવા માટે બનાવેલી દવાઓ પર પ્રતિક્રિયા આપવાનું બંધ કરી દે છે. આનો અર્થ એ છે કે પ્રતિકાર (Resistance) સૂક્ષ્મજીવોનો ગુણ છે, ન કે તે વ્યક્તિનો જેને ચેપ લાગ્યો છે. જ્યારે દવાઓ પોતાની અસર ગુમાવે છે, ત્યારે ચેપ શરીરમાં જળવાઈ રહે છે અને બીજામાં ફેલાવાનું જોખમ વધી જાય છે.

ખતરાની ઘંટડી: 2050 સુધીમાં 1 કરોડ મોત શક્ય

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) મુજબ, AMR વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય માટેના ટોચના ખતરાઓમાંથી એક છે. આંકડા મુજબ, દર વર્ષે લગભગ 50 લાખ મૃત્યુ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પ્રતિરોધી ચેપ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જો અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો 2050 સુધીમાં આ આંકડો વાર્ષિક 1 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. ભારતમાં સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે, જ્યાં 2019માં AMR ને લગતા ચેપને કારણે લગભગ 3 લાખ મૃત્યુ નોંધાયા હતા.

દુરુપયોગના મુખ્ય કારણો

• વાયરલ ચેપમાં ઉપયોગ: એન્ટીબાયોટિક દવાઓ માત્ર બેક્ટેરિયાથી થતા ચેપ પર જ કામ કરે છે, પરંતુ લોકો વારંવાર શરદી, ઉધરસ કે ફ્લૂ જેવા વાયરલ રોગોમાં તેનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યાં તે નિષ્ફળ રહે છે.
• અધૂરો કોર્સ: ઘણા દર્દીઓ થોડું સારું લાગે કે તરત જ દવા લેવાનું બંધ કરી દે છે. આનાથી જીવતા બચેલા બેક્ટેરિયા દવાને ઓળખી લે છે અને પોતાની જાતને તેની સામે મજબૂત (Mutate) બનાવી લે છે.
• ડોક્ટરની સલાહ વગર (Self-medication): ફાર્મસીમાંથી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર દવા ખરીદવી એ રેઝિસ્ટન્સને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• ખેતી અને પશુપાલન: લગભગ $73\%$ એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટોનું વેચાણ પશુધન માટે થાય છે, જે ખાદ્ય શૃંખલા દ્વારા મનુષ્યો સુધી પહોંચે છે.

નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય

ડૉ. સ્મિતા મિશ્રાના જણાવ્યા મુજબ, એન્ટીબાયોટિક એક ‘રાઈફલ’ જેવી છે, જેનો ઉપયોગ ત્યારે જ કરવો જોઈએ જ્યારે સામે કંઈક ‘કિલ’ (બેક્ટેરિયા) કરવાનું હોય. જો આપણે બિનજરૂરી રીતે તેનો ઉપયોગ કરીશું, તો તે આપણા શરીરના ‘ગટ બેક્ટેરિયા’ (ફાયદાકારક બેક્ટેરિયા) ને ખતમ કરી દેશે, જે આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) જાળવી રાખે છે. જ્યારે, ડૉ. પ્રવેશ મહેરા જણાવે છે કે ખોટા ઉપયોગથી બેક્ટેરિયા દવાઓ સામે કવચ (Protective layers) વિકસાવી લે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં સર્જરી અને કેન્સરની સારવાર પણ જોખમી બની શકે છે.

બચાવ માટે શું કરવું?

• ડોક્ટરની સલાહ: માત્ર પ્રમાણિત ડોક્ટર દ્વારા લખવામાં આવે ત્યારે જ એન્ટીબાયોટિક લો.
• કોર્સ પૂરો કરો: સારું લાગે તો પણ દવાનો પૂરો ડોઝ લો.
• રસીકરણ: બીમારીઓને રોકવા માટે સમયસર રસી મુકાવો, જેથી દવાઓની જરૂર જ ન પડે.
• સ્વચ્છતા: નિયમિત રીતે હાથ ધોવો જેથી ચેપ ફેલાવાનું જોખમ ઓછું થાય.
• એન્ટીબાયોટિક-મુક્ત ખોરાક: બને ત્યાં સુધી એવા ખાદ્ય પદાર્થો પસંદ કરો જે એન્ટીબાયોટિક-મુક્ત હોય.
• વન હેલ્થ (One Health): આ દ્રષ્ટિકોણ માને છે કે મનુષ્યો, પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણનું સ્વાસ્થ્ય એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. તેથી, આપણે માત્ર દવાઓ પ્રત્યે જ સતર્ક રહેવું જોઈએ એવું નથી, પરંતુ પર્યાવરણ અને સ્વચ્છતાનું પણ ધ્યાન રાખવું પડશે જેથી આ ‘સુપરબગ્સ’ના પ્રસારને રોકી શકાય.

એ સમજવું જરૂરી છે કે એન્ટીબાયોટિક દવાઓ આપણા શરીર માટે એક સેના જેવી છે; જો આપણે સેનાને નાની-નાની લડાઈમાં બિનજરૂરી રીતે હોમી દઈશું, તો અસલી યુદ્ધના સમયે તે થાકી ગઈ હશે અને દુશ્મન (બેક્ટેરિયા) ને હરાવવા સક્ષમ રહેશે નહીં.