જાણો રાત્રે જાગવાની ખરાબ આદત શરીરને કેવી રીતે કરે છે ખોખલું
આજના આધુનિક અને ભાગદોડભર્યા યુગમાં મોડી રાત સુધી જાગવું, સોશિયલ મીડિયા સ્ક્રોલ કરવું કે રાત્રિ શિફ્ટમાં કામ કરવું એ એક સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આપણો સમાજ ઘણીવાર ઓછી ઊંઘ લઈને વધુ કામ કરનારા લોકોને ‘ઉત્પાદક’ (Productive) ગણે છે. પરંતુ, તબીબી વિજ્ઞાન આ ટ્રેન્ડને એક અત્યંત ગંભીર ચેતવણી તરીકે જુએ છે. સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોના મતે, અપૂરતી ઊંઘ માત્ર થાક કે નબળાઈ નથી લાવતી, પરંતુ તે તમારા શરીરમાં કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે. જ્યારે તમે ગાઢ ઊંઘમાં હોવ છો, ત્યારે તમારું શરીર આંતરિક સ્તરે કેન્સર સામે યુદ્ધ લડી રહ્યું હોય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા ત્યારે જ સંભવ બને છે જ્યારે તમે ખરેખર અંધારામાં સૂઈ રહ્યા હોવ.
સ્માર્ટફોનનો મોહ અને મેલાટોનિન હોર્મોનનો નાશ
હૈદરાબાદના જાણીતા સર્જિકલ ઓન્કોલોજિસ્ટ ડૉ. અર્જુન શંકરે તાજેતરમાં જ આ વિષય પર પ્રકાશ પાડતા એક મહત્વપૂર્ણ તથ્ય રજૂ કર્યું છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, દરરોજ રાત્રે જ્યારે ઓરડામાં અંધારું થાય છે, ત્યારે આપણું મગજ મેલાટોનિન (Melatonin) નામનું એક ખાસ હોર્મોન મુક્ત કરે છે. આ હોર્મોન શરીર માટે કુદરતી રક્ષક સમાન છે.
ડીએનએ રિપેરિંગ: દિવસ દરમિયાન ક્ષતિગ્રસ્ત થયેલા કોષોના ડીએનએ (DNA) નું સમારકામ કરે છે.
અસામાન્ય કોષો પર નિયંત્રણ: શરીરમાં કેન્સરના અસામાન્ય કોષોને વધતા અટકાવે છે.
હોર્મોનલ સંતુલન: એસ્ટ્રોજન જેવા હોર્મોન્સના સ્તરને નિયંત્રિત કરે છે, જે કેન્સરને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે આ મેલાટોનિન હોર્મોન માત્ર અને માત્ર સંપૂર્ણ અંધારામાં જ ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે આપણે સૂતા પહેલાં એક-બે કલાક ફોનની સ્ક્રીન સામે આંખો ફાડીને બેસીએ છીએ, ત્યારે મોબાઈલમાંથી નીકળતી વાદળી લાઈટ (Blue Light) મગજને ભ્રમિત કરે છે કે હજુ દિવસ જ છે. પરિણામે, મેલાટોનિન બનતું અટકી જાય છે અને શરીરની કુદરતી કેન્સર વિરોધી સિસ્ટમ બંધ થઈ જાય છે.
WHO ની ચેતવણી: નાઇટ-શિફ્ટ વર્ક છે ‘સંભવિત કાર્સિનોજેન’
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ પણ પોતાના રિપોર્ટમાં સ્વીકાર્યું છે કે સતત રાત્રિ શિફ્ટમાં (Night Shift) કામ કરવું એ કેન્સરનું એક સંભવિત કારણ (Carcinogen) હોઈ શકે છે. અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે કામ પોતે કેન્સર નથી કરતું, પરંતુ વર્ષો સુધી રાત્રે જાગવાની અને દિવસે સૂવાની આદત શરીરની કુદરતી ઘડિયાળ એટલે કે સર્કેડિયન લય (Circadian Rhythm) ને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે.
ઓન્કોલોજિસ્ટ્સના મતે, જે લોકો નિયમિત અને યોગ્ય ઊંઘની દિનચર્યા નથી જાળવતા, તેમનામાં નીચેના કેન્સર થવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે:
સ્તન કેન્સર (Breast Cancer)
કોલોરેક્ટલ કેન્સર (ગુદા અને આંતરડાનું કેન્સર)
પ્રોસ્ટેટ કેન્સર (પુરુષોમાં)
રાત્રે કામ કરનારા લોકો સવારનો કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ મેળવી શકતા નથી, જેના કારણે શરીરમાં વિટામિન-ડી (Vitamin D) ની ભારે અછત સર્જાય છે. વિટામિન-ડીની ઉણપ પણ રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડીને કેન્સરના જોખમને વધારે છે.
કેન્સરથી બચવા માટે ઊંઘની ગુણવત્તા કેવી રીતે સુધારવી?
ડૉક્ટરો અને સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો કેન્સરના આ અદ્રશ્ય જોખમથી બચવા માટે આપણી જીવનશૈલીમાં કેટલાક તાત્કાલિક ફેરફારો કરવાની ભારપૂર્વક સલાહ આપે છે
સ્ક્રીન ટાઈમ પર નિયંત્રણ: સૂવાના ઓછામાં ઓછા એક કલાક પહેલાં મોબાઈલ, લેપટોપ કે ટીવી જેવી તમામ ડિજિટલ સ્ક્રીન બંધ કરી દો. આદર્શ સ્થિતિ એ છે કે ફોનને બેડરૂમથી દૂર રાખવો જોઈએ.
ઓરડામાં સંપૂર્ણ અંધારું: સૂતી વખતે બેડરૂમમાં બ્લેકઆઉટ પડદાનો ઉપયોગ કરો જેથી બહારનો પ્રકાશ અંદર ન આવે. જો શક્ય હોય તો સ્લીપ માસ્ક (Sleep Mask) નો ઉપયોગ કરો.
લાલ કે એમ્બર લાઈટનો ઉપયોગ: જો ઘરમાં નાના બાળકો હોય અને તેમને સૂતી વખતે ઝાંખા પ્રકાશની જરૂર હોય, તો વ્હાઇટ કે બ્લુ નાઇટ લેમ્પના બદલે લાલ કે એમ્બર (આછો નારંગી) રંગની લાઈટનો ઉપયોગ કરો, કારણ કે આ પ્રકાશ મેલાટોનિનના ઉત્પાદનને ઓછું નુકસાન પહોંચાડે છે.
