લો બીપી છતાં હૃદયના ધબકારા કેમ વધી જાય છે? શરીરની કુદરતી પ્રતિક્રિયા અને ખતરાની ઘંટી સમાન લક્ષણો સમજો
સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે આપણા સ્વાસ્થ્યની તપાસ કરીએ છીએ, ત્યારે બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure) અને હાર્ટ રેટ (Heart Rate) ના આંકડાઓ પર આપણી નજર રહેતી હોય છે. પરંતુ ક્યારેક એવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિ સર્જાય છે કે બ્લડ પ્રેશર સામાન્ય કરતા ઘણું ઓછું (લો બીપી) હોય, પરંતુ હૃદયના ધબકારા ખૂબ જ ઝડપથી (હાઈ હાર્ટ રેટ) દોડતા હોય છે. પહેલી નજરે આ સ્થિતિ તદ્દન વિરોધાભાસી લાગે છે, કારણ કે સામાન્ય રીતે લો બીપીમાં ધબકારા પણ ધીમા પડવાની આશંકા હોય છે.
પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન મુજબ લો બ્લડ પ્રેશર અને હાઈ હાર્ટ રેટ એક જ સમયે થઈ શકે છે. આ વિષય પર વિસ્તૃત માહિતી આપતા ISIC મલ્ટિસ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલના CTVS તથા કાર્ડિયાક સાયન્સિસના ડિરેક્ટર અને એચઓડી ડૉ. સૌરભ જુનેજાએ આ રહસ્ય પાછળના શારીરિક કારણો અને તેની ગંભીરતા વિશે સચોટ ખુલાસો કર્યો છે.
લો બ્લડ પ્રેશર અને હાઈ હાર્ટ રેટ એકસાથે થવા પાછળનું કારણ શું છે?
ડો. જુનેજાના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે શરીરમાં બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી જાય છે, ત્યારે આપણી નર્વસ સિસ્ટમ સક્રિય થઈ જાય છે. શરીરમાં પૂરતું રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) સતત જળવાઈ રહે તે માટે મગજ હૃદયને ઝડપથી ધબકવા માટેના સંકેતો મોકલે છે. હૃદયના આ વધેલા ધબકારા પાછળ શરીરનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મગજ અને હૃદય જેવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અવયવો સુધી અવિરત ઓક્સિજન પહોંચાડવાનો હોય છે, ભલે તે સમયે બ્લડ પ્રેશર ઘટી ગયું હોય.
આ સ્થિતિ પાછળના સૌથી સામાન્ય કારણોમાં અતિશય પરસેવો થવો, ઝાડા-ઉલટી થવા અથવા પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી કે પ્રવાહી ન પીવાને કારણે શરીરમાં સર્જાતું ડિહાઇડ્રેશન (Dehydration) છે. આ ઉપરાંત અકસ્માત કે ઈજાને કારણે લોહી વહી જવું, ભારે માસિક રક્તસ્ત્રાવ અથવા શરીરની અંદર આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ (Internal Bleeding) પણ આનું મોટું કારણ બની શકે છે. તાવ સાથેનો ગંભીર ચેપ, એનિમિયા (લોહીની ઉણપ), ગર્ભાવસ્થા, કેટલીક ખાસ દવાઓની આડઅસર, હૃદયની લય (Heart Rhythm) માં વિક્ષેપ અને ગંભીર એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પણ નીચા બ્લડ પ્રેશર અને ઊંચા હૃદય દર માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
આ સ્થિતિને ક્યારે ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ?
શરીરની આ કુદરતી પ્રતિક્રિયા ક્ષણિક હોય ત્યારે સામાન્ય ગણી શકાય, પરંતુ જો આ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો તબીબી મૂલ્યાંકન અનિવાર્ય બની જાય છે. જો તમને લો બ્લડ પ્રેશર અને હાઈ હાર્ટ રેટની સાથે ચક્કર આવવા, અચાનક બેભાન થઈ જવું, અતિશય થાક લાગવો, માનસિક મૂંઝવણ થવી, ઝાંખી દ્રષ્ટિ દેખાવી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી, છાતીમાં દુખાવો થવો, સતત ધબકારા અનુભવાયા કરવા અથવા ત્વચા ઠંડી અને ભેજવાળી થઈ જવી જેવા લક્ષણો જણાય, તો તેને ક્યારેય હળવાશથી ન લેવું જોઈએ.
ડો. જુનેજા ચેતવણી આપે છે કે આ તમામ સંકેતો ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન, તીવ્ર ચેપ, આંતરિક રક્તસ્રાવ અથવા તો જીવલેણ પરિસ્થિતિ જેને તબીબી ભાષામાં ‘આઘાત’ (Shock) કહેવામાં આવે છે, તેના લક્ષણો હોઈ શકે છે. ‘આઘાત’ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગોને પૂરતા પ્રમાણમાં લોહી મળતું બંધ થઈ જાય છે. જો બ્લડ પ્રેશર ઘટવા સાથે છાતીમાં દુખાવો અને શ્વાસ રૂંધાવાની સમસ્યા થાય, તો બ્લડ પ્રેશર જાતે સામાન્ય થવાની રાહ જોયા વિના તુરંત જ હોસ્પિટલ પહોંચવું જરૂરી છે.
યોગ્ય સારવાર અને તાત્કાલિક સાવચેતીઓ
આ પ્રકારની સ્થિતિની સારવાર સંપૂર્ણપણે તેના મૂળ કારણ પર આધાર રાખે છે. જો સમસ્યા ડિહાઇડ્રેશનના કારણે હોય, તો શરીરને પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી, પ્રવાહી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ આપવાથી રાહત મળે છે. જો લોહીની ખોટ મુખ્ય કારણ હોય, તો રક્તસ્ત્રાવ રોકવા અને બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન જેવી સારવારની જરૂર પડે છે.
જો તમને અચાનક આવા લક્ષણો અનુભવાય, તો ગભરાઈને એકાએક ઊભા થવાને બદલે સુરક્ષિત જગ્યાએ શાંતિથી બેસી જાઓ અથવા સૂઈ જાઓ. થોડીવાર આરામ કર્યા બાદ પ્રેશર તપાસો અને ડિહાઇડ્રેશનની શંકા હોય તો પૂરતું પાણી પીવો. પરંતુ જો લક્ષણો ગંભીર હોય અથવા લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે, તો માત્ર આરામ કે ઘરગથ્થુ ઉપચાર પર આધાર રાખવો જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. યોગ્ય તબીબી નિદાન જ આ સમસ્યાનો સાચો ઉકેલ લાવી શકે છે.
