Always-On Culture: શું તમે પણ 24 કલાક કામના મોડમાં રહો છો? ન્યુરોલોજીસ્ટની આ ચેતવણી જરૂર વાંચો.
આજના આધુનિક યુગમાં “હંમેશા ઓન” (Always-on) રહેવાની કાર્યસંસ્કૃતિ એક પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક બની ગઈ છે. ઓફિસના કામ માટે મોડી રાત સુધી ઉપલબ્ધ રહેવું, રજાના દિવસે પણ ઈમેલના જવાબ આપવા અને દરેક ખાલી મિનિટમાં ઉત્પાદકતા શોધવી એ હવે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. પરંતુ, ન્યુરોલોજીસ્ટ ચેતવણી આપે છે કે આ સતત સક્રિયતા તમારા મગજ માટે એક સાયલન્ટ કિલર સમાન છે. મણિપાલ હોસ્પિટલના ન્યુરોલોજી કન્સલ્ટન્ટ ડો. અમલાન તપન મોહપાત્રા જણાવે છે કે આપણું મગજ નોન-સ્ટોપ ઉત્તેજના માટે ક્યારેય બન્યું જ નહોતું.
સતત માનસિક સજ્જતા: મગજ પર પડતો અદ્રશ્ય બોજ
જ્યારે આપણે વિચારીએ છીએ કે આપણે આરામ કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે પણ જો આપણે ફોન સ્ક્રોલ કરતા હોઈએ કે ઓફિસના કામ વિશે વિચારતા હોઈએ, તો આપણું મગજ ‘હાઈ એલર્ટ’ મોડમાં હોય છે. ન્યુરોલોજીના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, આ સ્થિતિ મગજના કોષોને સતત કાર્યરત રાખે છે, જેનાથી તેમને રીપેર (Repair) થવાનો સમય મળતો નથી. ડો. મોહપાત્રાના જણાવ્યા મુજબ, શરીર ભલે સ્થિર હોય, પણ જો મન સતત પ્રોસેસિંગ કરતું હોય તો મગજ ઊંડા રિસ્ટોરેટિવ સ્ટેટ્સ (Restorative states) માં પ્રવેશી શકતું નથી.
આના પરિણામે શરીરમાં કોર્ટિસોલ (Cortisol) નામના સ્ટ્રેસ હોર્મોનનું સ્તર સતત ઊંચું રહે છે. કોર્ટિસોલનું વધેલું પ્રમાણ લાંબા ગાળે મગજના હિપ્પોકેમ્પસ (Hippocampus) ભાગને અસર કરે છે, જે યાદશક્તિ અને શીખવાની ક્ષમતા માટે જવાબદાર છે. જે લોકો હંમેશા કામના મોડમાં રહે છે, તેમને વારંવાર નાની વાતો ભૂલી જવી, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો જેવી સમસ્યાઓ થવા લાગે છે.
ડિફોલ્ટ મોડ નેટવર્ક (DMN): મગજની રિચાર્જિંગ સિસ્ટમ
વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું છે કે જ્યારે આપણે ખરેખર કંઈ જ નથી કરતા (True Downtime), ત્યારે મગજનું એક ખાસ નેટવર્ક સક્રિય થાય છે, જેને ‘ડિફોલ્ટ મોડ નેટવર્ક’ (Default Mode Network – DMN) કહેવામાં આવે છે. આ નેટવર્ક ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે મગજ બહારની દુનિયાના કામોમાંથી વિરામ લે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન મગજ દિવસભરની માહિતીને વ્યવસ્થિત કરે છે, જૂની યાદોને તાજી કરે છે અને ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવવાનું કામ કરે છે.
જો આપણે મગજને આ ડીપ રેસ્ટ (Deep Rest) નથી આપતા, તો આપણી સર્જનાત્મકતા (Creativity) મરી પરવારે છે. નવા વિચારો હંમેશા ત્યારે જ આવે છે જ્યારે મગજ શાંત હોય. હંમેશા કામમાં વ્યસ્ત રહેતા લોકો માત્ર ‘રિએક્ટિવ’ બની જાય છે, તેઓ નવીનતમ વિચારી શકતા નથી. ન્યુરોલોજીસ્ટ કહે છે કે બર્નઆઉટ (Burnout) અને ચિંતા (Anxiety) વધવાનું મુખ્ય કારણ આ ડીએમએન (DMN) ને સક્રિય થવાની તક ન મળવી તે છે. સાચો આરામ એટલે માત્ર ઊંઘવું નહીં, પણ જાગતા હોવા છતાં કોઈપણ પ્રકારની માનસિક ઉત્તેજના (ફોન, ગેજેટ્સ, કામના વિચારો) થી મુક્ત રહેવું.
લાંબા ગાળાની અસર: માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ભાવનાત્મક સંતુલન
“ઓલવેઝ-ઓન” કલ્ચર માત્ર યાદશક્તિ જ નહીં, પણ આપણા સ્વભાવને પણ અસર કરે છે. જ્યારે મગજ થાકેલું હોય અને તણાવમાં હોય, ત્યારે ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવનાર ભાગ ‘એમીગડાલા’ (Amygdala) વધુ પડતો સક્રિય થઈ જાય છે. આના કારણે વ્યક્તિ નાની નાની વાતોમાં ચીડિયાપણું અનુભવે છે, ગુસ્સે થઈ જાય છે અથવા ખૂબ જ જલ્દી ગભરાઈ જાય છે. આ માનસિક થાક ધીમે ધીમે ડિપ્રેશન અને લાંબા ગાળાના સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર તરફ દોરી જાય છે.
આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે ‘ડિજિટલ ડિટોક્સ’ અને કામના કલાકોની સ્પષ્ટ મર્યાદા નક્કી કરવી અનિવાર્ય છે. કામકાજના સ્થળે અને અંગત જીવનમાં ‘ના’ કહેવાની કળા શીખવી પડશે. દરરોજ ઓછામાં ઓછી 20-30 મિનિટ એવી હોવી જોઈએ જેમાં મગજ પર કોઈ પ્રોડક્ટિવિટીનું દબાણ ન હોય. આ તે સમય છે જ્યારે તમે બારી બહાર જોઈ શકો છો, કુદરતને માણી શકો છો અથવા માત્ર આંખો બંધ કરીને બેસી શકો છો.
નિર્ણયશક્તિ અને સ્પષ્ટતા કેવી રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવી?
મગજને ફરીથી જીવંત કરવા માટે ‘True Downtime’ એટલે કે સાચા વિરામની જરૂર છે. ન્યુરોલોજીકલ સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે કામની વચ્ચે ટૂંકા બ્રેક્સ લેવા જરૂરી છે, જેમાં તમે સ્ક્રિનથી દૂર રહો. આ બ્રેક્સ મગજને રીસેટ કરવામાં મદદ કરે છે. જે લોકો નિયમિત રીતે મગજને આરામ આપે છે, તેમની ‘રેઝિલિયન્સ’ (Resilience) એટલે કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ સામે લડવાની ક્ષમતા અને માનસિક સ્પષ્ટતા બીજા કરતા ઘણી વધારે હોય છે.
આધુનિક સંસ્કૃતિ ભલે સતત સક્રિયતાને પ્રોત્સાહન આપે, પરંતુ યાદ રાખો કે તમારું મગજ એક મશીન નથી. મશીનને પણ કુલિંગની જરૂર હોય છે, જ્યારે તમારું મગજ તો જીવંત પેશીઓનું બનેલું છે. જો તમે તમારી કારકિર્દીમાં લાંબી ઇનિંગ રમવા માંગતા હોવ, તો મગજને ઊંડો આરામ આપવો એ આળસ નથી, પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક રોકાણ છે. તમારી માનસિક સુખાકારી અને સ્પષ્ટતા જ તમારી સાચી ઉત્પાદકતા છે.
