રાત્રે જાગવું અને દિવસે સૂવું તમને વહેલા વૃદ્ધ અને બીમાર બનાવી શકે છે, જાણો નિષ્ણાતોનો મત

રાત્રે જાગવું અને દિવસે સૂવું: તમારા શરીર માટે આ ‘સ્લો પોઈઝન’ સમાન છે; જાણો સર્કેડિયન રિધમ બગડવાના ગંભીર નુકસાન

આધુનિક યુગમાં ‘નાઈટ લાઈફ’ અને શિફ્ટ વર્કને કારણે લોકોની ઊંઘની પેટર્ન સંપૂર્ણપણે ઉલટાઈ ગઈ છે. પરંતુ વિજ્ઞાન કહે છે કે માનવ શરીર દિવસના પ્રકાશમાં જાગવા અને રાત્રિના અંધકારમાં સૂવા માટે જ બનેલું છે. જ્યારે આપણે આ કુદરતી ચક્ર એટલે કે સર્કેડિયન રિધમ (Circadian Rhythm) સાથે છેડછાડ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર રોગોનું ઘર બનવા લાગે છે.

સર્કેડિયન લય શું છે અને તે કેમ મહત્વની છે?

ગુરુગ્રામની પારસ હોસ્પિટલના પલ્મોનોલોજી વિભાગના ડિરેક્ટર ડૉ. અરુણેશ કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, આપણું શરીર એક આંતરિક જૈવિક ઘડિયાળ પર કામ કરે છે. આ ઘડિયાળ સૂર્યપ્રકાશને પ્રતિસાદ આપે છે. જ્યારે આપણે રાત્રે જાગીએ છીએ, ત્યારે શરીરના મેલાટોનિન (જે ઊંઘ માટે જવાબદાર છે) અને કોર્ટિસોલ (જે તણાવ નિયંત્રિત કરે છે) જેવા હોર્મોન્સનું સંતુલન ખોરવાય છે.

ઉલટું ઊંઘ ચક્ર: શરીર પર પડતું ગુપ્ત દબાણ

ઘણા લોકોને લાગે છે કે જો તેઓ રાત્રે જાગીને દિવસે ૮ કલાક ઊંઘી લેશે, તો નુકસાન નહીં થાય. પરંતુ ડૉક્ટરો કહે છે કે આ ખોટી માન્યતા છે.

• અધૂરી રિકવરી: દિવસની ઊંઘમાં પ્રકાશ અને અવાજને કારણે મગજ ક્યારેય ‘ડીપ સ્લીપ’ મોડમાં જઈ શકતું નથી. પરિણામે, શરીરના કોષોનું સમારકામ (Repairing) થતું નથી.

• હોર્મોનલ અસંતુલન: રાત્રે જાગવાથી મેટાબોલિઝમ ધીમું પડે છે, જે ડાયાબિટીસ અને વજન વધવાનું મુખ્ય કારણ બને છે.

આ ૬ ખતરાની ઘંટડીઓ (Warning Signs) ને ઓળખો:

જો તમારી ઊંઘની પેટર્ન ખોટી હશે, તો શરીર નીચે મુજબના સંકેતો આપવાનું શરૂ કરશે:

1. સતત થાક: પૂરી ઊંઘ લીધા પછી પણ આખો દિવસ સુસ્તી અનુભવવી.

2. રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો: વારંવાર શરદી, ઉધરસ કે શ્વસનતંત્રના ચેપ લાગવા.

3. માનસિક લક્ષણો: નાની વાતોમાં ચિડિયાપણું, એકાગ્રતાનો અભાવ અને નીચો મૂડ (Low Mood).

4. શારીરિક તકલીફો: વારંવાર માથાનો દુખાવો અને પાચનશક્તિ નબળી પડવી.

5. કેફીન પર નિર્ભરતા: જાગતા રહેવા માટે ચા કે કોફીની સતત જરૂર પડવી.

6. હૃદય પર દબાણ: બ્લડ પ્રેશરમાં અનિયમિતતા જોવા મળવી.

નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરનારાઓ માટે જીવનરક્ષક ટિપ્સ

જો વ્યવસાયિક કારણોસર તમારે રાત્રે જાગવું જ પડે તેમ હોય, તો સ્વાસ્થ્યના જોખમો ઘટાડવા આટલું ચોક્કસ કરો:

• બ્લેકઆઉટ પડદા: દિવસે સૂતી વખતે રૂમમાં બિલકુલ અંધારું રાખો જેથી મગજને રાત હોવાનો ભ્રમ થાય.

• નિશ્ચિત સમય: સૂવાનો અને જાગવાનો સમય રોજ એક જ રાખો, રજાના દિવસે પણ તેને ન બદલો.

• ભોજન પર નિયંત્રણ: સૂતા પહેલા ક્યારેય ભારે ખોરાક ન લેવો. હળવું ભોજન પાચનમાં મદદ કરશે.

• કેફીનનો ત્યાગ: શિફ્ટ પૂરી થવાના ૩-૪ કલાક પહેલા ચા કે કોફી પીવાનું બંધ કરી દો.

• નિયમિત ચેકઅપ: વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી બે વાર હૃદય અને સુગરની તપાસ કરાવો.

આધુનિક યુગમાં ટેકનોલોજી આપણને ગમે તેટલી સુવિધા આપે, પણ આપણું જીવવિજ્ઞાન (Biology) હજુ પણ એ જ પ્રાચીન કુદરતી નિયમો પર ચાલે છે. ઊંઘ સાથેની છેડછાડ એટલે તમારા આયુષ્ય સાથેની છેડછાડ છે.