સિગારેટ નથી પીતા તો પણ થઈ શકે છે ફેફસાંનું કેન્સર! પ્રદૂષિત હવા બની રહી છે જીવલેણ, જાણો PM2.5 કેવી રીતે પહોંચાડે છે નુકસાન
ફેફસાંનું કેન્સર એટલે માત્ર ધૂમ્રપાન કરનારાઓને થતો રોગ, એવી માન્યતા હવે ખોટી સાબિત થઈ રહી છે. હવામાં વધતું પ્રદૂષણ, ખાસ કરીને PM2.5 જેવા અતિસૂક્ષ્મ કણો, ધૂમ્રપાન ન કરતા લોકોના ફેફસાં માટે પણ ગંભીર જોખમ ઊભું કરી રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત હવામાં શ્વાસ લેવાથી કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ ફેફસાંના કેન્સરની વાત આવે છે ત્યારે લોકોના મનમાં સૌથી પહેલાં સિગારેટ અને તમાકુનું નામ આવે છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે ધૂમ્રપાન ફેફસાંના કેન્સરનું સૌથી જાણીતું જોખમ છે. પરંતુ આજના સમયમાં એક બીજી ચિંતાજનક બાબત સામે આવી રહી છે. જે લોકો જીવનમાં ક્યારેય સિગારેટ નથી પીતા તેમને પણ ફેફસાંનું કેન્સર થઈ શકે છે. તેની પાછળનું એક મહત્ત્વનું કારણ હવા પ્રદૂષણ છે.
શું છે PM2.5 અને તે કેટલું જોખમી છે?
PM2.5 એટલે હવામાં રહેલા એવા અતિસૂક્ષ્મ પ્રદૂષિત કણો, જેમનો વ્યાસ 2.5 માઇક્રોમીટર કે તેનાથી ઓછો હોય છે. આ કણો એટલા નાના હોય છે કે સામાન્ય રીતે નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી. વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, ફેક્ટરીઓનું ઉત્સર્જન, બાંધકામની ધૂળ, કોલસાનું બળતણ અને અન્ય પ્રદૂષણ તેના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
આ સૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે અને ફેફસાંના અંદરના ઊંડા ભાગ સુધી પહોંચી શકે છે. કેટલાક કણો શરીરની રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થાને પણ અસર કરી શકે છે. તેના કારણે ફેફસાંમાં સોજો અને લાંબા ગાળે કોષોને નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે.
પ્રદૂષિત હવા કેવી રીતે વધારી શકે છે કેન્સરનું જોખમ?
નિષ્ણાતોના મતે, લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત હવાના સંપર્કમાં રહેવાથી ફેફસાંના કોષોમાં સતત બળતરા અને ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ પેદા થઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયા કોષોના DNAને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. સમય જતાં કોષોની સામાન્ય વૃદ્ધિ અને નિયંત્રણની પ્રક્રિયા ખોરવાય તો કેન્સર થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા સાથે સંકળાયેલી ઇન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (IARC) એ વર્ષ 2013માં બહારની હવાના પ્રદૂષણ અને તેમાં રહેલા પાર્ટિક્યુલેટ મેટરને માનવ માટે કેન્સરકારક (Group 1 Carcinogen) તરીકે વર્ગીકૃત કર્યા હતા. એટલે કે પ્રદૂષિત હવા અને ફેફસાંના કેન્સર વચ્ચે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા આધારિત સંબંધ છે.
ધૂમ્રપાન ન કરતા લોકોએ પણ સાવચેત રહેવું જરૂરી
ઘણા લોકો માને છે કે સિગારેટ ન પીતા હોવાથી તેમને ફેફસાંના કેન્સરનો કોઈ ખતરો નથી. પરંતુ હકીકત એવી નથી. ટ્રાફિકનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, ઘરમાં અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવતું ધૂમ્રપાન અને રસોઈ દરમિયાન નીકળતો ધુમાડો પણ ફેફસાંને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ખાસ કરીને શહેરોમાં રહેતા લોકો દરરોજ કલાકો સુધી પ્રદૂષણના સંપર્કમાં રહે છે. આ જોખમ એક દિવસમાં નહીં, પરંતુ વર્ષો સુધીના સંપર્કથી ધીમે ધીમે વધી શકે છે.
પોતાને પ્રદૂષણથી કેવી રીતે બચાવશો?
- હવાની ગુણવત્તા ખરાબ હોય ત્યારે બહારની બિનજરૂરી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો.
- પ્રદૂષણ વધુ હોય ત્યારે બહાર જવું પડે તો યોગ્ય રીતે ફિટ થતું N95 માસ્ક પહેરો.
- ઘરમાં ધૂમ્રપાન ન થવા દો અને રસોડામાં યોગ્ય વેન્ટિલેશન રાખો.
- વાહનોનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ઘટાડો અને સ્વચ્છ ઊર્જાના વિકલ્પો અપનાવો.
- લાંબા સમયથી ઉધરસ, લોહીવાળું કફ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કે અકારણ વજન ઘટવા જેવા લક્ષણો જણાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો.

