દિવાળી પછીની બિમારીઓથી કઈ રીતે દૂર રહેવું?

દીપોત્સવ પછી બદલાતા વાતાવરણમાં તમારા શરીરને આ રીતે રાખો સુરક્ષિત

દિવાળીનો તહેવાર આપણા જીવનમાં અસંખ્ય ખુશીઓ, રોશની અને ઉમંગ લઈને આવે છે, પરંતુ આ ઉત્સવ પૂરો થયા પછી અનેક શહેરોમાં વાતાવરણનું ચિત્ર ઝડપથી બદલાવા લાગે છે. ફટાકડાના ભારે ધુમાડા, વિસ્ફોટકોથી ફેલાતા રસાયણો અને હવામાં ભળેલા ઝેરી કણોને કારણે હવાની ગુણવત્તા (AQI) ભારે સ્તરે બગડી જાય છે. આ પ્રદૂષણ માત્ર પર્યાવરણને જ નહીં, પરંતુ માનવ શરીર પર પણ ગંભીર વિપરીત અસરો કરે છે. ફટાકડામાંથી નીકળતા સૂક્ષ્મ કણો અને ધુમાડો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, આંખોમાં તીવ્ર બળતરા અને ગંભીર એલર્જીનું મુખ્ય કારણ બને છે. આ સમસ્યાઓ ખાસ કરીને નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને અગાઉથી જ શ્વાસ કે હૃદયની બિમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓ માટે વધુ જોખમી સાબિત થાય છે. ક્યારેક તો સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ વ્યક્તિઓ પણ આ પ્રદૂષણના પ્રકોપથી અસ્વસ્થ થઈ જાય છે. તેથી, દિવાળીના તહેવાર પછી પોતાના અને પરિવારના સ્વાસ્થ્યની વિશેષ કાળજી રાખવી અત્યંત આવશ્યક બની જાય છે.

શ્વાસ સંબંધિત રોગો અને ફેફસાં પર પ્રદૂષણનો પ્રહાર

દિવાળી પછી હવામાં ફેલાયેલી ધૂળ, માટી અને ફટાકડાનો ધુમાડો શ્વસનતંત્રને સીધી અસર પહોંચાડે છે. પ્રદૂષણમાં રહેલા અત્યંત સૂક્ષ્મ કણો જેવા કે PM2.5 અને PM10 શ્વાસ દ્વારા સીધા આપણા ફેફસાંની અંદર ઊંડે સુધી પહોંચી જાય છે. જેના પરિણામે સતત ખાંસી આવવી, ગળામાં ખરાશ કે દુખાવો થવો, છાતીમાં જકડાઈ જવું અને શ્વાસ લેવામાં ભારે મુશ્કેલી જેવી તકલીફો સર્જાય છે.

જે લોકોને અસ્થમા (Asthma) કે સીઓપીડી (COPD) જેવી શ્વસન સંબંધી પુરાણી બીમારીઓ છે, તેમના માટે આ દિવસો અત્યંત કઠિન બની જાય છે. તબીબોની સલાહ મુજબ, જો તમને અગાઉથી જ શ્વાસની કોઈ તકલીફ હોય, તો ડૉક્ટરના માર્ગદર્શન મુજબ તમારી નિયમિત દવાઓ અને ઇન્હેલર સાથે રાખવા જોઈએ. હવામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધુ હોય તેવા કલાકો દરમિયાન ઘરની બહાર જવાનું ટાળવું જોઈએ અને જો અનિવાર્ય સંજોગોમાં બહાર જવું પડે, તો યોગ્ય રીતે ફિટ થતું N95 માસ્ક અચૂક પહેરવું જોઈએ.

આંખોની બળતરા, ત્વચાની એલર્જી અને અન્ય તકલીફો

ફટાકડાનો ધુમાડો અને વાયુ પ્રદૂષણ માત્ર ફેફસાંને જ નુકસાન નથી કરતું, પરંતુ તે આપણી આંખો અને ત્વચાને પણ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કરે છે. દિવાળીના દિવસો બાદ ઘણા લોકોને આંખોમાં બળતરા થવી, આંખો લાલ થઈ જવી, ખંજવાળ આવવી અને સતત પાણી નીકળવાની ફરિયાદો રહે છે. આ ઉપરાંત ત્વચા પર પણ ખંજવાળ, ફોલ્લીઓ કે ચકામા જેવા એલર્જીના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.

આ પ્રકારની સમસ્યાઓથી બચવા માટે વારંવાર ગંદા હાથે આંખો ચોળવાનું ટાળવું જોઈએ. બહારથી ઘરમાં પાછા ફર્યા પછી હંમેશાં પોતાના ચહેરા અને હાથને સ્વચ્છ પાણીથી બરાબર ધોઈ લેવા. જો આંખોમાં તીવ્ર દુખાવો રહે, ધૂંધળું દેખાય અથવા બળતરા મટે નહીં, તો તુરંત જ નેત્ર નિષ્ણાત (Eye Specialist) ની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

માથાનો દુખાવો, માનસિક થાક અને હૃદયની તબિયત

વાતાવરણમાં ફેલાયેલા હાનિકારક પ્રદૂષકો માત્ર શ્વાસોચ્છવાસ પૂરતા સીમિત રહેતા નથી, પરંતુ તેના કારણે અનેક લોકોમાં અચાનક માથાનો દુખાવો, ભારે થાક, અશક્તિ અને ચક્કર આવવાની સમસ્યાઓ પણ જોવા મળે છે. ઝેરી હવાનો પ્રવાહ હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ (Blood Vessels) પર પણ દબાણ વધે છે. ખાસ કરીને જે લોકોને હૃદયરોગની બિમારી અથવા હાઈ બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા છે, તેમણે આ દિવસોમાં અત્યંત સાવચેત રહેવું પડે છે.

પ્રદૂષણના સ્તરને ધ્યાનમાં રાખીને જ મોર્નિંગ વોક કે કસરતનું સમયપત્રક ગોઠવવું જોઈએ. શરીરમાં પાણીની કમી ન સર્જાય તે માટે પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીવું અને ઘરની અંદર પણ ધુમાડો કે પ્રદૂષણ ન ફેલાય તેની કાળજી રાખવી. જો ક્યારેય છાતીમાં અચાનક ભારેપણું, દુખાવો, શ્વાસ ચડવો કે ચક્કર જેવા લક્ષણો અનુભવાય, તો બિલકુલ રાહ જોયા વગર તુરંત તબીબી સહાય લેવી જોઈએ. થોડી જાગૃતિ અને સાવચેતી અપનાવીને આપણે દિવાળી પછીની આ મોસમી બીમારીઓથી સુરક્ષિત રહી શકીએ છીએ.

(ડિસ્ક્લેમર: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી તબીબી સંશોધનો અને સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોના અભિપ્રાયો પર આધારિત છે. તેને કોઈ પણ ડૉક્ટરની વ્યાવસાયિક સલાહનો વિકલ્પ ન સમજવો. સ્વાસ્થ્ય સંબંધી કોઈપણ વિશેષ પગલાં લેતા પહેલા હંમેશા તમારા તબીબની સલાહ લો.)