મેનોપોઝ પછી કેમ ઝડપથી નબળા પડે છે મહિલાઓના હાડકાં? જાણો તેનાં કારણો, લક્ષણો અને રક્ષણ માટેના શ્રેષ્ઠ ઉપાયો

મેનોપોઝ પછી કેમ નબળા પડે છે મહિલાઓના હાડકાં? જાણો ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાતની સલાહ

ઉંમરના એક ચોક્કસ તબક્કે પહોંચ્યા પછી મહિલાઓના શરીરમાં અનેક પ્રકારના હોર્મોનલ અને શારીરિક ફેરફારો થાય છે. મેનોપોઝ (માસિક ધર્મ કાયમી ધોરણે બંધ થવો) દરમિયાન ગરમીના ધમકારા (Hot Flashes), ચક્કર આવવા, મૂડ સ્વિંગ અને અનિદ્રા જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે દરેક મહિલા અનુભવતી હોય છે. પરંતુ આ તમામ લક્ષણો વચ્ચે એક અતિ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જે ઘણીવાર અણદેખાયો રહી જાય છે, તે છે હાડકાંની ઘનતા (Bone Density) માં થતો તીવ્ર ઘટાડો. મેનોપોઝ પછીના પ્રારંભિક વર્ષોમાં હાડકાં એટલા નબળા પડી શકે છે કે ભવિષ્યમાં સામાન્ય પડવાથી પણ ગંભીર ફ્રેક્ચર થવાનું જોખમ વધી જાય છે.

મેનોપોઝ પછી હાડકાં નબળા પડવાનું મુખ્ય કારણ

હાવડા સ્થિત નારાયણ હોસ્પિટલના ઓર્થોપેડિક્સ અને જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરીના નિષ્ણાત ડો. અતુલ શ્રીવાસ્તવના જણાવ્યા અનુસાર, મેનોપોઝ દરમિયાન સ્ત્રીઓના શરીરમાં ‘એસ્ટ્રોજન’ (Estrogen) નામના મુખ્ય હોર્મોનનું સ્તર અચાનક ઘટવા લાગે છે. એસ્ટ્રોજન હોર્મોન હાડકાંને મજબૂત રાખવા અને કેલ્શિયમ પચાવવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવે છે.
શરીરમાં એસ્ટ્રોજન ઘટવાને કારણે જુના હાડકાંનું ભંગાણ ઝડપી બને છે, જ્યારે નવા હાડકાં બનવાની કુદરતી પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે. આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ‘ઓસ્ટીયોપોરોસિસ’ કહેવામાં આવે છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં હાડકાંની આ નબળાઈના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો કે દુખાવો દેખાતા નથી. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં જ્યારે મહિલા સામાન્ય રીતે લપસીને પડે અને ફ્રેક્ચર થાય, ત્યારે જ હાડકાં પોલા થઈ ગયા હોવાની જાણ થાય છે.

કાંડા, હિપ અને કરોડરજ્જુ સૌથી વધુ જોખમમાં

મેનોપોઝ પછી શરીરના ત્રણ મુખ્ય ભાગોના હાડકાંને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચે છે:
૧. હિપ ફ્રેક્ચર: હિપ (નિતંબ) નું ફ્રેક્ચર અત્યંત ગંભીર માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેનાથી મહિલાની ચાલવા-ફરવાની ક્ષમતા લાંબા સમય માટે છીનવાઈ શકે છે.
૨. કરોડરજ્જુ (Spine): કરોડરજ્જુના મણકા નબળા પડવાથી કમર અને પીઠનો અસહ્ય દુખાવો થાય છે, મહિલાની ઊંચાઈ ઘટે છે અને શરીર આગળની તરફ વાંકું વળી જાય છે.
૩. કાંડાનું ફ્રેક્ચર: ચાલતી વખતે સંતુલન બગડતા જમીન પર હાથ ટેકવવાથી કાંડાના હાડકાં તૂટવાની શક્યતા સૌથી વધુ રહે છે.

હાડકાંના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા માટેના સરળ ઉપાયો

મેનોપોઝ પછી હાડકાંની મજબૂતી જાળવી રાખવા માટે સમયસર યોગ્ય કાળજી લેવી અનિવાર્ય છે:

• DEXA સ્કેન પરીક્ષણ: ડોક્ટરની સલાહ લઈને ‘DEXA Bone Density Test’ કરાવવો જોઈએ, જેનાથી હાડકાં કેટલા મજબૂત કે પોલા છે તેનો સચોટ ખ્યાલ આવે છે.
• યોગ્ય આહાર અને પોષણ: દૈનિક ખોરાકમાં કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી થી ભરપૂર ખોરાક લેવો. જરૂર જણાય તો ડોક્ટરની સૂચના મુજબ કેલ્શિયમ સપ્લીમેન્ટ્સ શરૂ કરવા.
• નિયમિત કસરત: સ્નાયુઓ અને હાડકાંને સક્રિય રાખવા માટે વજન ઉપાડવાની (Weight-bearing) અને રેઝિસ્ટન્સ કસરતો તેમજ નિયમિત ચાલવું અત્યંત ફાયદાકારક છે.
• જીવનશૈલીમાં સુધારા: ધૂમ્રપાનથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવું અને દારૂનું સેવન મર્યાદિત કે બંધ કરવું.

આ ઉપરાંત, વધતી ઉંમરે ઘરમાં લપસી જવાય તેવા ભીના ભોંયતળિયા, છૂટા વાયરો કે ગાલીચા જેવી વસ્તુઓ દૂર કરી ઘરમાં સુરક્ષિત વાતાવરણ ઊભું કરવું જોઈએ. મેનોપોઝ પછી હાડકાંની કાળજી લેવામાં દાખવવામાં આવેલી થોડીક જાગૃતિ ભવિષ્યની મોટી શારીરિક અસમર્થતામાંથી બચાવી શકે છે.