જો તમે પણ જમતી વખતે મોબાઈલ જુઓ છો, તો આ આદત તમને ક્યારેય નહીં થવા દે સાજા!
આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણા જીવનનું એક અવિભાજ્ય અંગ બની ગયો છે. સવારે આંખ ખૂલે ત્યારથી લઈને રાત્રે સુતી વખત સુધી આપણી નજર મોબાઈલની સ્ક્રીન પર જ ટકેલી હોય છે. આ આદત હવે એટલી હદે વધી ગઈ છે કે બેડરૂમથી લઈને બાથરૂમ સુધી અને ઘરના ડાઇનિંગ ટેબલ સુધી ફોન આપણી સાથે જ રહે છે. આજે મોટાભાગના ઘરોમાં એક સામાન્ય નજારો જોવા મળે છે – ઘરના વડીલો હોય કે નાના બાળકો, દરેક વ્યક્તિ હાથમાં મોબાઈલ પકડીને અથવા ટીવી સામે નજર રાખીને જ જમવા બેસે છે.
પહેલી નજરે આ આદત બહુ સામાન્ય કે બિનહાનિકારક લાગે છે. આપણને એમ થાય કે જમતા જમતા થોડો સમય વિડીયો જોઈ લીધો તો તેમાં શું ખોટું છે? પરંતુ વાસ્તવમાં આ નાનકડી દેખાતી આદત ધીમે-ધીમે આપણા શરીર અને મનને અંદરથી ખોખલું કરી રહી છે. જ્યારે તમે ફોન જોતા જોતા જમો છો, ત્યારે તમારું ધ્યાન થાળીમાં રહેલા ખોરાક પર નથી હોતું પરંતુ મોબાઈલની સ્ક્રીન પર હોય છે. આ અજાણતા જ કરાતી ભૂલ ભવિષ્યમાં ઘણી ગંભીર શારીરિક અને માનસિક સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.
આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિ: ભોજન એ માત્ર પેટ ભરવાની ક્રિયા નથી
આપણા પ્રાચીન ભારતીય વિજ્ઞાન અને આયુર્વેદમાં ભોજન કરવાને એક પવિત્ર ક્રિયા માનવામાં આવી છે. આયુર્વેદ અનુસાર, ભોજન એ માત્ર કેલરી મેળવવાની કે પેટ ભરવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે શરીર, મન અને આત્માને પોષણ આપનારી એક સાધના છે. જ્યારે આપણે શાંત ચિત્તે, પ્રસન્ન મનથી અને ખોરાક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને જમીએ છીએ, ત્યારે જ તે ખોરાક આપણા શરીરમાં ‘અમૃત’ સમાન કામ કરે છે.
પરંતુ જ્યારે જમતી વખતે આપણું ધ્યાન ઇન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સ, યુટ્યુબના વીડિયો કે કોઈ વેબ સિરીઝમાં હોય છે, ત્યારે મન અને શરીર વચ્ચેનો તાલમેલ તૂટી જાય છે. મન ક્યાંક બીજી દુનિયામાં વ્યસ્ત હોય છે અને શરીર યાંત્રિક રીતે મોઢામાં કોળિયા નાખ્યા રાખે છે. આનાથી ખોરાકમાંથી મળતું અસલી પોષણ નષ્ટ થઈ જાય છે.
સ્ક્રીન વગર ખાવાનું અધૂરું લાગે છે? આ એક ગંભીર વ્યસન છે
આજે ઘણા લોકોની સ્થિતિ એવી થઈ ગઈ છે કે જો તેમની સામે મોબાઈલ કે ટીવી ચાલુ ન હોય, તો તેમને ગળેથી કોળિયો નીચે નથી ઉતરતો. ખાસ કરીને બાળકોમાં આ આદત એક જીદ બની ચૂકી છે. સ્ક્રીન વગર તેમને થાળી અધૂરી લાગે છે. આ આદત લાંબે ગાળે એટલી હદ સુધી નસોમાં વણાઈ જાય છે કે આપણને ભોજનનો અસલી સ્વાદ, તેનો કુદરતી રંગ કે તેની સુગંધની ખબર જ નથી પડતી.
બાળકોને તો એ પણ ખ્યાલ નથી હોતો કે તેઓ શાક ખાઈ રહ્યા છે, દાળ ખાઈ રહ્યા છે કે રોટલી. આ આદત અજાણતા જ આપણી પાચનશક્તિ, ભોજનમાંથી મળતો સંતોષ અને ખાવાની કુદરતી લય (Eating Rhythm) ને સંપૂર્ણપણે બગાડી નાખે છે.
પાચનતંત્ર પર પડતી ગંભીર અસરો
જ્યારે આપણું મગજ મોબાઈલ સ્ક્રીનમાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે તે પેટને પાચન માટે જરૂરી એસિડ અને એન્ઝાઇમ્સ (પાચક રસો) મુક્ત કરવાનો સંકેત સમયસર આપી શકતું નથી. આના કારણે આપણી પાચનશક્તિ નબળી પડવા લાગે છે.
બીજું મોટું નુકસાન એ થાય છે કે ધ્યાન ભટકેલું હોવાને કારણે આપણે ખોરાકને બરાબર ચાવતા નથી. ઉતાવળમાં કે બેધ્યાનપણે ગળી ગયેલો ખોરાક જ્યારે પેટમાં જાય છે, ત્યારે જઠરને તેને પચાવવા માટે બમણી મહેનત કરવી પડે છે. પરિણામે જમ્યા પછી તરત જ પેટમાં ભારેપણું, આફરો ચડવો કે અસ્વસ્થતા અનુભવાય છે. શરીરનું આ અસંતુલન લાંબા ગાળે અનેક બીમારીઓને આમંત્રણ આપે છે.
વધારે કે ઓછું ખવાઈ જવાની સમસ્યા (Overeating)
આપણા શરીરમાં એક અદભુત વ્યવસ્થા છે. જ્યારે આપણું પેટ ભરાઈ જાય છે, ત્યારે મગજ આપણને તૃપ્તિનો સંકેત (Satiety Signal) આપે છે કે ‘બસ, હવે પેટ ભરાઈ ગયું છે, ખાવાનું બંધ કરો’. પરંતુ જ્યારે આપણી આંખો અને મગજ મોબાઈલમાં ડૂબેલા હોય, ત્યારે આપણને આ કુદરતી સંકેત સંભળાતો જ નથી.
આના કારણે બે પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે:
-
ઓવરઈટિંગ (વધારે ખવાઈ જવું): માણસ પોતાની ભૂખ કરતાં ઘણું વધારે ખાઈ લે છે, કારણ કે તેનું ધ્યાન ખાવા પર નહીં પણ સ્ક્રીન પર હોય છે.
-
ઓછું ખવાઈ જવું: કોઈ રોમાંચક વીડિયો કે ગેમ રમતી વખતે વ્યક્તિ કંટાળીને ભૂખ બાકી હોવા છતાં અધવચ્ચેથી જમવાનું છોડી દે છે. આ બંને સ્થિતિ શરીરના પોષણ માટે નુકસાનકારક છે.
ગેસ, અપચો અને વજન વધવાનું જોખમ
અધૂરા કે નબળા પાચનને કારણે પેટમાં ગેસ, એસિડિટી, ખાટા ઓડકાર અને કબજિયાત જેવી સમસ્યાઓ કાયમી ઘર કરી જાય છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે આપણે ધ્યાન વગર અને જરૂરિયાત કરતાં વધારે ખાઈએ છીએ, ત્યારે શરીરમાં વધારાની કેલરી જમા થવા લાગે છે.
આજકાલ નાના બાળકો અને યુવાનોમાં વધતા જતા મોટાપા (Obesity) પાછળનું એક મુખ્ય કારણ જમતી વખતે મોબાઈલ જોવાની આ કુદરતી વિરુદ્ધની આદત છે. યોગ્ય રીતે ન પચેલો ખોરાક શરીરમાં ચરબી (Fat) સ્વરૂપે જમા થાય છે, જે ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલ જેવી ગંભીર બીમારીઓ તરફ દોરી જાય છે.
માનસિક થાક અને બાળકોમાં ચિડચિડાપણું
દિવસે-દિવસે સતત સ્ક્રીન સામે જોતા રહેવાથી આપણા મગજને ક્યારેય આરામ મળતો નથી. ભોજનનો સમય એવો હોવો જોઈએ જ્યાં આપણું મન શાંત થાય, પરંતુ તે સમયે પણ સોશિયલ મીડિયાના ઉત્તેજક વીડિયો જોવાથી મગજ સતત હાયપર-એક્ટિવ મોડમાં રહે છે. આનાથી માનસિક થાક, અનિદ્રા અને ચિડચિડાપણું વધે છે.
ખાસ કરીને બાળકોમાં આની ખૂબ નકારાત્મક અસર જોવા મળે છે. જે બાળકો ફોન જોઈને જમે છે, તેમનામાં ગુસ્સો અને જીદનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તેમને ખોરાક પ્રત્યે કોઈ આદર કે રસ રહેતો નથી, અને ભોજન માત્ર એક બોજારૂપ પ્રક્રિયા બની જાય છે.
આ આદતમાંથી કેવી રીતે મુક્તિ મેળવવી? સાદા ઉપાયો
આ નુકસાનકારક આદતને બદલવી અશક્ય નથી, બસ થોડા સંકલ્પની જરૂર છે:
-
ડાઇનિંગ ટેબલને ‘નો ફોન ઝોન’ બનાવો: નિયમ બનાવો કે જમતી વખતે પરિવારના કોઈ સભ્યનો ફોન ટેબલ પર નહીં રહે.
-
પરિવાર સાથે વાતચીત: જમવાનો સમય એવો રાખો જ્યાં પરિવારના બધા સભ્યો સાથે બેસે અને આખા દિવસની સુખ-દુઃખની વાતો કરે. આનાથી સંબંધો પણ મજબૂત થશે અને ફોનની જરૂર નહીં પડે.
-
ભોજનનો સ્વાદ માણો: ખોરાકને ચાવી-ચાવીને ખાઓ, તેના સ્વાદ અને સુગંધનો અનુભવ કરો.
