શું તમે પણ મોડી રાત સુધી જાગો છો? ઊંઘની કમી અને કેન્સરના જોખમ અંગે મેડિકલ એક્સપર્ટે આપી મોટી ચેતવણી

શું ઊંઘની ઉણપ કેન્સરનું કારણ બની શકે? જાણો શું કહે છે વિજ્ઞાન અને એક્સપર્ટ્સ

આજના આધુનિક યુગમાં માણસની જીવનશૈલી એટલી ઝડપી બની ગઈ છે કે તે પોતાની પાયાની જરૂરિયાતો સાથે પણ બાંધછોડ કરવા લાગ્યો છે. આ જરૂરિયાતોમાં સૌથી મહત્વની બાબત છે ‘ઊંઘ’. કામનું ભારણ, સતત વધતો જતો સ્ટ્રેસ અને મોડી રાત સુધી સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરવાને કારણે આજે મોટાભાગના લોકો પૂરતી ઊંઘ લઈ શકતા નથી. શરૂઆતમાં આ બાબત સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે જીવલેણ બીમારીઓનું કારણ બની શકે છે. તાજેતરમાં થયેલા અનેક સંશોધનો એવો સંકેત આપે છે કે ઊંઘની ઉણપ અને કેન્સર વચ્ચે ઊંડો સંબંધ હોઈ શકે છે.

ઊંઘ અને શરીરનું સમારકામ (Repair Mechanism)

કેન્સર નિષ્ણાત ડૉ. મનદીપ સિંહ (આર્ટ ઓફ હેલ્થ કેન્સર સેન્ટર) જણાવે છે કે, જ્યારે આપણે ઊંઘીએ છીએ ત્યારે આપણું શરીર નિષ્ક્રિય નથી હોતું, પરંતુ તે આંતરિક રીતે ‘રિપેરિંગ’ મોડમાં હોય છે. ઊંઘ દરમિયાન આપણું શરીર કોષોનું સમારકામ કરે છે, નવા કોષો બનાવે છે અને દિવસભરના થાક પછી અંગોને પુનર્જીવિત કરે છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી પૂરતી ઊંઘ ન લે, તો આ સમારકામની પ્રક્રિયા ખોરવાય છે. શરીરને પોતાની ક્ષતિઓ સુધારવાનો સમય મળતો નથી, જેના કારણે શરીરમાં બળતરા (Inflammation) વધે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડવા લાગે છે. જ્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે, ત્યારે કેન્સરના કોષો સામે લડવાની શરીરની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.

સર્કડિયન રિધમ (Circadian Rhythm) અને તેનું મહત્વ

આપણા શરીરમાં એક કુદરતી ઘડિયાળ હોય છે જેને ‘સર્કડિયન રિધમ’ કહેવામાં આવે છે. આ જૈવિક ઘડિયાળ આપણા સૂવા, જાગવા અને પાચન જેવી અનેક પ્રક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે આપણે અનિયમિત સમયે ઊંઘીએ છીએ અથવા પૂરતી ઊંઘ નથી લેતા, ત્યારે આ ઘડિયાળનું સંતુલન બગડે છે.

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, સર્કડિયન રિધમ બગડવાને કારણે શરીરમાં હોર્મોનલ અસંતુલન પેદા થાય છે. ખાસ કરીને રાત્રે કામ કરતા લોકો (Shift Workers) માં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) ની કેન્સર રિસર્ચ એજન્સીએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે સર્કડિયન રિધમમાં વિક્ષેપ પડવો એ કેન્સર માટેનું એક સંભવિત જોખમી પરિબળ હોઈ શકે છે.

મેલાટોનિન હોર્મોનનું રક્ષણાત્મક કવચ

ઊંઘ અને કેન્સરના સંબંધમાં ‘મેલાટોનિન’ (Melatonin) નામનો હોર્મોન સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ હોર્મોન રાત્રે અંધકારમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને આપણને ઊંઘવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ તેની ખાસિયત માત્ર ઊંઘ પૂરતી મર્યાદિત નથી; મેલાટોનિન એક શક્તિશાળી ‘એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ’ પણ છે.

તે શરીરમાં રહેલા હાનિકારક તત્વોનો નાશ કરે છે અને કોષોના DNA ને નુકસાન થતા અટકાવે છે. જ્યારે આપણે ઓછી ઊંઘ લઈએ છીએ અથવા રાત્રે લાઈટ ચાલુ રાખીને સૂઈએ છીએ, ત્યારે શરીરમાં મેલાટોનિનનું સ્તર ઘટી જાય છે. મેલાટોનિનના અભાવે કોષો અસુરક્ષિત બને છે, જે કેન્સરગ્રસ્ત ગાંઠો (Tumors) ના વિકાસમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ઓક્સિડેટીવ સ્ટ્રેસ અને DNA ડેમેજ

ઊંઘની ઉણપ શરીરમાં ‘ઓક્સિડેટીવ સ્ટ્રેસ’ (Oxidative Stress) વધારે છે. આ એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરમાં ફ્રી રેડિકલ્સ (હાનિકારક કણો) નું પ્રમાણ વધી જાય છે અને તેની સામે લડનારા એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ ઓછા થઈ જાય છે. આ ફ્રી રેડિકલ્સ આપણા સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરે છે અને તેમના DNA બંધારણમાં ફેરફાર કરે છે.

જ્યારે DNA માં ગરબડ થાય છે, ત્યારે કોષો અનિયંત્રિત રીતે વિભાજિત થવા લાગે છે, જે કેન્સરની શરૂઆત છે. લાંબા ગાળાનો અનિદ્રાનો રોગ (Insomnia) શરીરને એક એવું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જ્યાં કેન્સરના કોષો સરળતાથી ફૂલીફાલી શકે છે.

કયા પ્રકારના કેન્સરનું જોખમ વધી શકે?

વિવિધ સંશોધનો મુજબ, જે લોકો સતત ઊંઘની તંગી અનુભવે છે અથવા જેમનું સ્લીપિંગ શેડ્યૂલ ખોરવાયેલું છે, તેમનામાં નીચે મુજબના કેન્સરનું જોખમ વધુ જોવા મળ્યું છે:

1. બ્રેસ્ટ કેન્સર (Breast Cancer): મહિલાઓમાં મેલાટોનિનના નીચા સ્તરને કારણે હોર્મોનલ સંતુલન બગડે છે, જે સ્તન કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે.
2. પ્રોસ્ટેટ કેન્સર (Prostate Cancer): પુરુષોમાં પણ રાત્રિપાળીમાં કામ કરવાને કારણે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના કિસ્સાઓ વધુ નોંધાયા છે.
3. કોલોરેક્ટલ કેન્સર (Colorectal Cancer): પાચનતંત્ર અને આંતરડાના કેન્સરનો સીધો સંબંધ ઊંઘ અને ખાવા-પીવાના સમય સાથે જોડાયેલો છે.

જીવનશૈલીમાં સુધારો: કેટલા કલાકની ઊંઘ જરૂરી?

નિષ્ણાતોના મતે, એક તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિ માટે દરરોજ ૭ થી ૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ લેવી અનિવાર્ય છે. ઊંઘ માત્ર જથ્થામાં નહીં પણ ગુણવત્તામાં પણ સારી હોવી જોઈએ. જો તમે ૮ કલાક પથારીમાં વિતાવો છો પણ વારંવાર જાગી જાઓ છો, તો તે પૂરતી ઊંઘ ગણાશે નહીં.

સારી ઊંઘ મેળવવા માટેની ટિપ્સ:

• નિયમિત સમય: રોજ સૂવાનો અને જાગવાનો એક ચોક્કસ સમય નક્કી કરો.
• ડિજિટલ ડિટોક્સ: સૂવાના એક કલાક પહેલા મોબાઈલ, લેપટોપ અને ટીવીથી દૂર રહો. બ્લૂ લાઈટ મેલાટોનિનના ઉત્પાદનને રોકે છે.
• શાંત વાતાવરણ: બેડરૂમમાં અંધારું અને શાંતિ રાખો. તાપમાન પણ માફકસરનું હોવું જોઈએ.
• કેફીનનો ત્યાગ: સાંજ પછી ચા કે કોફીનું સેવન ટાળો, કારણ કે તે તમારી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે.