ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ અને યાદશક્તિનો સંબંધ; સંશોધનમાં ખુલાસો – દર્દીઓમાં ડિમેન્શિયાનું જોખમ ૩ ગણું વધારે

“શુગર લેવલમાં વધઘટ અને મગજ પર ખતરો”: લો બ્લડ શુગર કેવી રીતે યાદશક્તિને નુકસાન પહોંચાડે છે?

તબીબી ક્ષેત્રે થયેલા એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંશોધને ડાયાબિટીસના દર્દીઓની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. ‘ન્યુરોલોજી’ જર્નલમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા અભ્યાસ મુજબ, ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં ડિમેન્શિયા (યાદશક્તિ ગુમાવવી) થવાની શક્યતા સામાન્ય લોકોની સરખામણીમાં ત્રણ ગણી વધારે જોવા મળી છે. આ સંશોધન ૨,૮૦,૦૦૦ થી વધુ લોકોના ડેટાના વિશ્લેષણ બાદ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

સંશોધનના ચોંકાવનારા આંકડા

અભ્યાસ દરમિયાન જે ૨.૮૦ લાખ લોકોની તપાસ કરવામાં આવી, તેમાંથી ૫,૪૪૨ લોકોને ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ હતો. આશ્ચર્યજનક રીતે, આ જૂથના ૨.૬ ટકા લોકોમાં પાછળથી ડિમેન્શિયાના લક્ષણો જોવા મળ્યા, જ્યારે ડાયાબિટીસ ન હોય તેવા લોકોમાં આ દર માત્ર ૦.૬ ટકા હતો. ઉંમર અને શિક્ષણ જેવા પરિબળોને અલગ રાખ્યા પછી પણ, ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ ધરાવતા દર્દીઓમાં યાદશક્તિ ગુમાવવાનું જોખમ અન્ય કરતા ૩ ગણું વધારે સાબિત થયું છે.

શા માટે ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ મગજ માટે જોખમી છે?

નિષ્ણાતો આ પાછળ બે મુખ્ય કારણો દર્શાવે છે: ૧. નાની ઉંમરે શરૂઆત: ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ મોટાભાગે બાળપણ કે યુવાનીમાં શરૂ થાય છે. આનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આ રોગ સાથે જીવે છે, જેના કારણે મગજના કોષો પર લાંબા ગાળાની અસર પડે છે. ૨. બ્લડ શુગરમાં તીવ્ર વધઘટ: ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસમાં બ્લડ શુગર લેવલ વારંવાર ઝડપથી ઘટે (Hypoglycemia) અને વધે છે. લો બ્લડ શુગર મગજના કોષો માટે અત્યંત ઘાતક છે, કારણ કે મગજને ઉર્જા માટે સતત ગ્લુકોઝની જરૂર હોય છે. જ્યારે શુગર અચાનક ઘટી જાય છે, ત્યારે મગજના યાદશક્તિ સાથે સંકળાયેલા કોષો તણાવમાં આવી જાય છે અને નષ્ટ થવા લાગે છે.

ઇન્સ્યુલિન અને મગજમાં ‘પ્લાક’નું જોખમ

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, શરીરમાં એક એવું એન્ઝાઇમ હોય છે જે ઇન્સ્યુલિન અને અલ્ઝાઇમર માટે જવાબદાર એવા ‘એમીલોઇડ બીટા’ પ્રોટીન બંનેને તોડવાનું કામ કરે છે. જ્યારે ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસના દર્દીઓ વધુ પડતું ઇન્સ્યુલિન લે છે, ત્યારે આ એન્ઝાઇમ પ્રોટીનને બદલે પહેલા ઇન્સ્યુલિનને તોડવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. પરિણામે, મગજમાં એમીલોઇડ બીટા પ્રોટીન જમા થવા લાગે છે, જે મગજના કોષો વચ્ચેના સંદેશાવ્યવહારને અટકાવે છે અને ધીમે ધીમે યાદશક્તિ ભૂંસી નાખે છે.

બચાવના ઉપાયો શું હોઈ શકે?

જો કે આ સંશોધન ચિંતાજનક છે, પરંતુ તબીબો માને છે કે શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલીથી આ જોખમ ઘટાડી શકાય છે.

• બ્લડ શુગરનું સતત મોનિટરિંગ: શુગર લેવલમાં થતી અચાનક વધઘટને રોકવી અનિવાર્ય છે.

• નિયમિત કસરત: શારીરિક પ્રવૃત્તિ મગજમાં રુધિરાભિષરણ વધારે છે.

• તંદુરસ્ત આહાર: એન્ટી-ઓક્સિડન્ટથી ભરપૂર ખોરાક મગજના કોષોને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરે છે.

૨૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ મેડિકલ રિપોર્ટ મુજબ, ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ હવે માત્ર શારીરિક જ નહીં પણ માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ એક મોટો પડકાર છે. દર્દીઓએ હવે માત્ર શુગર જ નહીં, પણ પોતાની માનસિક સજ્જતા અને યાદશક્તિ પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.