સફળતા માટે કયા લોકોનો ત્યાગ કરવો અને કોનું મહત્વ ઘટાડવું?
ભારતીય ઇતિહાસના સૌથી મહાન રાજનીતિજ્ઞ અને અર્થશાસ્ત્રી આચાર્ય ચાણક્યના વિચારો આજે સદીઓ પછી પણ તેટલા જ સુસંગત છે. તેમણે પોતાના જીવનના અનુભવો અને ઊંડા અભ્યાસ પરથી ‘નીતિ શાસ્ત્ર’ની રચના કરી, જે આપણને સમાજમાં કેવી રીતે જીવવું અને કોની સાથે કેવા સંબંધો રાખવા તેનું માર્ગદર્શન આપે છે. ચાણક્યના મતે, સફળતા માટે યોગ્ય લોકોનો સાથ જેટલો જરૂરી છે, તેટલું જ જરૂરી છે ખોટા લોકોનો ત્યાગ કરવો.
૧. સાપ કરતા પણ ખતરનાક છે દુર્જન વ્યક્તિ
આચાર્ય ચાણક્યએ એક શ્લોક દ્વારા દુષ્ટ વ્યક્તિની સરખામણી સાપ સાથે કરી છે:
“દુર્જનેષુ ચ સર્પેષુ વર્મ સર્પો ના દુર્જનઃ । સર્પ ડંખ કાલેન દુર્જનસ્તુ પદે-પડે ॥”
આનો અર્થ એ છે કે જો તમારે સાપ અને દુષ્ટ માણસમાંથી એકની પસંદગી કરવાની હોય, તો સાપ વધુ સારો છે. સાપ માત્ર ત્યારે જ કરડે છે જ્યારે તેને ખતરો લાગે અથવા કાળ (સમય) આવે, પણ દુષ્ટ વ્યક્તિ તો તમને ડગલે ને પગલે ડંખ મારે છે.
-
વ્યવહારુ બોધ: તમારા જીવનમાં એવા લોકો હશે જેઓ મોઢે મીઠી વાતો કરે છે પણ પીઠ પાછળ નુકસાન પહોંચાડે છે. આવા લોકો સાથેના સંબંધો તાત્કાલિક તોડી નાખવા જોઈએ, કારણ કે તેમનું ઝેર તમારા આત્મવિશ્વાસને ખતમ કરી નાખે છે.
૨. જ્ઞાન વગરની સુંદરતા વ્યર્થ છે
સમાજમાં ઘણીવાર આપણે લોકોના બાહ્ય દેખાવ કે તેમના ઊંચા કુળથી પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ, પરંતુ ચાણક્ય કહે છે:
“રૂપાયૌવનસંપન્ન વિશાલકુલસંભવઃ । વિદ્યાહિના ન શોભન્તે નિર્ગન્ધા તથા કિંશુકઃ ॥”
જેમ પલાશ (કેસુડા) ના ફૂલો અત્યંત સુંદર હોવા છતાં તેમાં કોઈ સુગંધ હોતી નથી, તેથી તેને પૂજા કે શણગારમાં ખાસ સ્થાન મળતું નથી; તેવી જ રીતે જો કોઈ વ્યક્તિ સુંદર હોય, યુવાન હોય કે પ્રતિષ્ઠિત પરિવારમાં જન્મી હોય, પણ જો તેની પાસે ‘વિદ્યા’ (જ્ઞાન અને સંસ્કાર) ન હોય, તો તે સમાજમાં શોભતી નથી.
-
વ્યવહારુ બોધ: માત્ર કોઈના દેખાવ કે પદને જોઈને તેને વધુ પડતું મહત્વ ન આપો. સફળતા માટે એવા લોકોનો સાથ શોધો જેમના વિચારોમાં ગહનતા હોય અને જેમની પાસે અનુભવનું ભાથું હોય.
૩. વધુ પડતી સરળતા એ જ નબળાઈ છે
શું તમે જાણો છો કે તમારી સજ્જનતા જ ક્યારેક તમારી પ્રગતિમાં અવરોધ બની શકે છે? ચાણક્ય જંગલનું ઉદાહરણ આપી સમજાવે છે:
“નાટયન્તં સરલૈરભવ્યમ્ ગત્વા પશ્ય વનસ્થલિમ્ । છિદ્યન્તે સરલાસ્ત્ર કુબ્જસ્તિષ્ઠાન્તિ પાદપઃ ॥”
જ્યારે કઠિયારો જંગલમાં લાકડા કાપવા જાય છે, ત્યારે તે સૌથી પહેલા સીધા અને સરળ વૃક્ષોને પસંદ કરે છે. વાંકાચૂકા વૃક્ષો સુરક્ષિત રહે છે.
-
વ્યવહારુ બોધ: આ દુનિયામાં બહુ ભોળા કે સીધા રહેવું જોખમી છે. ધૂર્ત લોકો તમારી સરળતાનો ગેરફાયદો ઉઠાવશે. સફળતા માટે મનથી સાફ રહો, પણ વ્યવહારમાં ચાલાક અને સજાગ રહેવું અત્યંત અનિવાર્ય છે. તમારી નબળાઈઓ કોઈની સામે જાહેર ન કરો.
૪. દુષ્ટ અને સ્વાર્થી મિત્રોનો ત્યાગ
મિત્રતા જીવનની મોટી મૂડી છે, પણ જો મિત્ર જ ખોટો હોય તો? ચાણક્ય કહે છે કે જે વ્યક્તિ હંમેશા બીજાનું ખરાબ ઈચ્છે છે અથવા જેના મનમાં કપટ છે, તેની સાથે મૈત્રી રાખવી એ પોતાના વિનાશને નોતરું આપવા સમાન છે.
-
સંગતનો પ્રભાવ: જો તમે પાંચ વિદ્વાનો સાથે બેસશો, તો છઠ્ઠા વિદ્વાન તમે હશો. પણ જો તમે પાંચ નકારાત્મક લોકો સાથે રહેશો, તો છઠ્ઠા નકારાત્મક વ્યક્તિ તમે જ બનશો. તેથી, એવા લોકોથી અંતર રાખો જેમના જીવનમાં કોઈ નૈતિક મૂલ્યો નથી.
આત્મસન્માન અને સફળતાનું સંતુલન
ચાણક્ય નીતિ મુજબ, સફળતાનો રસ્તો એવા લોકો દ્વારા સાફ થાય છે જેઓ તમને પ્રોત્સાહન આપે છે, નહીં કે એવા લોકો જે તમારા આત્મસન્માનને ઠેસ પહોંચાડે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ તમારી પ્રગતિથી ઈર્ષ્યા કરે છે અથવા તમને હંમેશા નીચા દેખાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તો તેને મહત્વ આપવાનું બંધ કરી દો.
જીવનમાં કોને ‘હા’ કહેવી તેના કરતા કોને ‘ના’ કહેવી તે શીખવું વધુ મહત્વનું છે. આચાર્ય ચાણક્યના આ ચાર સૂત્રો આપણને સામાજિક ફિલ્ટર આપવાનું કામ કરે છે. જો તમે તમારા જીવનમાંથી નકારાત્મક, અજ્ઞાની, અતિશય સીધા અને દુષ્ટ લોકોનું મહત્વ ઘટાડી દેશો, તો સફળતાનો માર્ગ આપોઆપ મોકળો થઈ જશે.
