બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર મોબાઈલનો ખતરો: AIIMS ના રિસર્ચમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો
આજના આધુનિક યુગમાં ટેકનોલોજી જેટલી આશીર્વાદરૂપ છે, તેટલી જ તે નવી પેઢી માટે શાપ સમાન સાબિત થઈ રહી છે. તાજેતરમાં AIIMS (ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સીસ, દિલ્હી) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સંશોધનમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે નાની ઉંમરે સ્માર્ટફોનનો વધુ પડતો ઉપયોગ બાળકોને ‘ઓટિઝમ સ્પેક્ટ્રમ ડિસઓર્ડર’ (Autism Spectrum Disorder) જેવી ગંભીર બીમારી તરફ ધકેલી રહ્યો છે.
ડિજિટલ દુનિયામાં ખોવાતું બાળપણ
ઘણીવાર આપણે જોઈએ છીએ કે માતા-પિતા બાળકને શાંત રાખવા માટે અથવા તો જમાડતી વખતે તેના હાથમાં મોબાઈલ પકડાવી દે છે. જે બાળક હજી બરાબર બોલતા પણ શીખ્યું નથી હોતું, તેની આંગળીઓ સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પર સ્લાઈડ કરવા લાગે છે. માતા-પિતાને કદાચ એવું લાગે છે કે તેમનું બાળક સ્માર્ટ બની રહ્યું છે, પણ વાસ્તવમાં આ “ડિજિટલ પેસિફાયર” (શાંત પાડવાનું સાધન) બાળકના મગજના વિકાસમાં અવરોધ બની રહ્યું છે.
ઓટિઝમ શું છે અને તે કેમ જોખમી છે?
ઓટિઝમ એ કોઈ સામાન્ય શારીરિક બીમારી નથી, પરંતુ એક ન્યુરો-ડેવલપમેન્ટલ કન્ડિશન છે. આ સ્થિતિ બાળકના મગજની રચના અને વિકાસ સાથે જોડાયેલી છે. જે બાળકો ઓટિઝમનો શિકાર બને છે, તેમની વિચારવાની, સમજવાની અને સામાજિક રીતે અન્ય લોકો સાથે વાતચીત કરવાની ક્ષમતા નબળી પડી જાય છે.
AIIMS ના રિસર્ચ મુજબ, તેને “સ્પેક્ટ્રમ” કહેવામાં આવે છે કારણ કે દરેક બાળકમાં તેના લક્ષણો અને તેની ગંભીરતા અલગ-અલગ હોય છે. કેટલાક બાળકો માત્ર ઓછું બોલે છે, જ્યારે કેટલાક સંપૂર્ણપણે પોતાની જ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહે છે.
AIIMS ના સંશોધનમાં શું સામે આવ્યું?
દેશની સર્વોચ્ચ તબીબી સંસ્થા AIIMS ના નિષ્ણાતોએ લાંબા સમય સુધી બાળકોની આદતો પર અભ્યાસ કર્યો. રિસર્ચના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
૧૮ મહિનાથી ઓછી ઉંમર: જે બાળકોને જન્મથી લઈને ૧૮ મહિનાની ઉંમર સુધીમાં મોબાઈલની આદત પડી ગઈ છે, તેમનામાં ઓટિઝમ જેવા લક્ષણો જોવા મળવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.
બે વર્ષથી નીચેના બાળકો: બે વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે સ્ક્રીન ટાઈમ (મોબાઈલ, ટીવી, ટેબ્લેટ) અત્યંત નુકસાનકારક છે.
ગરીબ સામાજિક સંપર્ક: મોબાઈલમાં વ્યસ્ત રહેતા બાળકો આસપાસના લોકો સાથે નજર મિલાવવાનું (Eye Contact) ટાળે છે, જેનાથી તેમનો સામાજિક વિકાસ રૂંધાય છે.
તમારું બાળક જોખમમાં છે? આ લક્ષણો પર ધ્યાન આપો
- નામ બોલાવવા છતાં પ્રતિક્રિયા ન આપવી: બાળક પોતાની મસ્તીમાં હોય અને તમે તેને બોલાવો છતાં તે સાંભળતો ન હોય તેવું લાગે.
- આંખથી સંપર્ક ન કરવો: વાત કરતી વખતે તે તમારી સામે જોવાને બદલે બીજે ક્યાંક જોયા કરે.
- બોલવામાં વિલંબ: જે ઉંમરે બાળકે શબ્દો બોલવા જોઈએ, તેના કરતા તે ઘણું મોડું શીખે.
- એકની એક ક્રિયાનું પુનરાવર્તન: હાથ હલાવવા અથવા ગોળ ગોળ ફરવું જેવી ક્રિયાઓ વારંવાર કરવી.
- સામાજિક અલગતા: બીજા બાળકો સાથે રમવાને બદલે એકલા રહેવું કે મોબાઈલની દુનિયામાં જ રહેવું.
ડોક્ટરોની ચેતવણી અને સલાહ
ડોક્ટરોનું માનવું છે કે મોબાઈલ સીધી રીતે ઓટિઝમ પેદા નથી કરતો, પરંતુ તે મગજને એવી રીતે ‘વાયર’ કરી દે છે કે બાળક વાસ્તવિક દુનિયાથી કપાઈ જાય છે. આને ઘણીવાર “વર્ચ્યુઅલ ઓટિઝમ” પણ કહેવામાં આવે છે.
બચાવ માટે શું કરવું?
- શૂન્ય સ્ક્રીન ટાઈમ: ૨ વર્ષથી નીચેના બાળકોને મોબાઈલ કે ટીવીથી બિલકુલ દૂર રાખો.
- સાથે મળીને રમો: બાળકને ગેજેટ્સ આપવાને બદલે તેની સાથે વાતો કરો, વાર્તાઓ કહો અને મેદાનમાં રમવા લઈ જાઓ.
- મોબાઈલ વિના ભોજન: જમતી વખતે મોબાઈલ આપવાની જીદ સામે કડક બનો. શરૂઆતમાં તકલીફ પડશે, પણ તે બાળકના ભવિષ્ય માટે જરૂરી છે.
- શૈક્ષણિક કન્ટેન્ટ: જો બાળક ૨ વર્ષથી મોટું હોય, તો તેને માત્ર ૩૦ મિનિટ માટે શૈક્ષણિક વિડીયો બતાવો, પણ તે સમયે માતા-પિતાએ તેની સાથે બેસવું અનિવાર્ય છે.
માતા-પિતા માટે ખાસ સંદેશ
યાદ રાખો, બાળક માટે સ્માર્ટફોન એક રમકડું નથી, પણ એક નશો છે. જે બાળક આજે મોબાઈલ જોઈને શાંત થઈ જાય છે, તે જ બાળક કાલે માનસિક અસ્વસ્થતાનો સામનો કરી શકે છે. AIIMS નું આ સંશોધન એક ચેતવણી સમાન છે. આજે જ તમારા બાળક સાથે ગુણવત્તાસભર સમય વિતાવો, જેથી તેને વર્ચ્યુઅલ દુનિયાના સહારે રહેવું ન પડે.
