શરદી-તાવમાં જાતે દવા લેનારાઓ ખાસ વાંચજો! એન્ટીબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ શું છે અને તે કેમ છે અત્યંત ઘાતક?

ભૂલથી પણ અધૂરો ન છોડશો એન્ટીબાયોટિકનો કોર્સ! એક નાનકડી ભૂલ તમને દવાઓ સામે લાચાર બનાવી દેશે

શરદી-ઉધરસ કે સામાન્ય તાવ આવે ત્યારે ડોક્ટરની સલાહ લીધા વગર મેડિકલ સ્ટોર પર જઈને એન્ટીબાયોટિક દવાઓ લઈ લેવી એ ભારતમાં એક સામાન્ય આદત બની ગઈ છે. પરંતુ, તમારી આ નાનકડી ભૂલ ભવિષ્યમાં ખૂબ જ ભારે પડી શકે છે. તબીબી જગતમાં આ ગંભીર સમસ્યાને એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) કહેવામાં આવે છે. તેનો સરળ અર્થ એ છે કે, જે બેક્ટેરિયાને મારવા માટે આપણે દવા લઈએ છીએ, તે હવે એટલા શક્તિશાળી થઈ ગયા છે કે તેમના પર દવાની કોઈ અસર થતી નથી.

શું છે એન્ટીમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR)?

જ્યારે આપણે વારંવાર અથવા જરૂર વગર એન્ટીબાયોટિક દવાઓ લઈએ છીએ, ત્યારે શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા તે દવા સામે લડવાની શક્તિ કેળવી લે છે. પરિણામે, સામાન્ય ચેપમાં પણ દવાઓ અસર કરવાનું બંધ કરી દે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના આંકડા મુજબ, વર્ષ 2019 માં લગભગ 12.7 લાખ લોકોના મોત સીધા આ રેઝિસ્ટન્સને કારણે થયા હતા, જ્યારે 49.5 લાખ મૃત્યુમાં આ સમસ્યા પરોક્ષ રીતે જવાબદાર હતી.

ભારતમાં વધી રહેલું જોખમ: કેમ ચિંતાજનક છે સ્થિતિ?

ભારતમાં આ સમસ્યા વધુ ગંભીર છે કારણ કે અહીં ‘સેલ્ફ-મેડિકેશન’ એટલે કે જાતે દવા લેવાનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું છે.

• મેડિકલ સ્ટોર પર સરળતાથી ઉપલબ્ધતા: પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર એન્ટીબાયોટિક મળવી એ ભારતની મોટી નબળાઈ છે.

• અધૂરો કોર્સ: ઘણા લોકો તબિયત થોડી સુધરતા જ દવાનો કોર્સ અધૂરો છોડી દે છે, જેનાથી બેક્ટેરિયા મરવાને બદલે વધુ મજબૂત બને છે.

• તબીબી નિષ્ણાતોનો મત: જોલી હેલ્થકેરના મેડિકલ સ્પોક્સપર્સન ડો. સુફી રૂમીના જણાવ્યા અનુસાર, હવે સામાન્ય ઇન્ફેક્શન માટે પણ પહેલા કરતા વધુ સ્ટ્રોંગ એન્ટીબાયોટિક અને સચોટ તપાસની જરૂર પડી રહી છે.

ICMR ની નજર અને ઘાતક બેક્ટેરિયા

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) હવે સતત આ સમસ્યા પર નજર રાખી રહ્યું છે. ખાસ કરીને ઈ-કોલાઈ (E. coli) જેવા બેક્ટેરિયા પર ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ બેક્ટેરિયા ન્યુમોનિયા, યુરિન ઇન્ફેક્શન અને લોહીમાં ચેપ (સેપ્સિસ) જેવી ગંભીર બીમારીઓ માટે જવાબદાર હોય છે. જો આ બેક્ટેરિયા રેઝિસ્ટન્ટ બની જાય, તો હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓ માટે સારવાર અશક્ય બની શકે છે.

કોના માટે સૌથી વધુ ખતરો છે?

સ્પર્શ હોસ્પિટલ, બેંગલુરુના ક્રિટિકલ કેર મેડિસિન હેડ ડો. હેમંત એચ. આર. જણાવે છે કે એન્ટીબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ સીધી રીતે દર્દીઓની સુરક્ષાને અસર કરે છે. આ સમસ્યા નીચેના લોકો માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે:

1. વૃદ્ધો અને બાળકો: જેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય.

2. ICU દર્દીઓ: જેઓ પહેલેથી જ ગંભીર હાલતમાં હોય.

3. સર્જરી બાદના દર્દીઓ: ઓપરેશન પછી ચેપ લાગવાનું જોખમ વધુ હોય છે.

4. ગંભીર બીમારીઓ ધરાવતા લોકો: કેન્સર કે ડાયાબિટીસ જેવી બીમારી સામે લડતા દર્દીઓ.

બચવા માટે શું કરવું? – સાવચેતી જ સલામતી

ભવિષ્યમાં દવાઓ અસરકારક રહે તે માટે અત્યારથી જ જાગૃત થવું જરૂરી છે:

• ડોક્ટરની સલાહ વગર દવા ન લો: શરદી-તાવ વાયરલ હોઈ શકે છે, જેમાં એન્ટીબાયોટિકની જરૂર હોતી નથી.

• કોર્સ પૂરો કરો: ડોક્ટરે જેટલા દિવસ દવા લેવાનું કહ્યું હોય તેટલા દિવસ ચોક્કસ લો.

• સ્વચ્છતા જાળવો: હાથ ધોવાની આદત અને સ્વચ્છતા રાખવાથી ઇન્ફેક્શન ફેલાતું અટકશે, જેથી દવાની જરૂર જ નહીં પડે.

• રિપોર્ટ આધારિત સારવાર: શક્ય હોય ત્યાં સુધી ‘કલ્ચર ટેસ્ટ’ કરાવ્યા પછી જ ચોક્કસ એન્ટીબાયોટિક લેવાનો આગ્રહ રાખો.