ઉનાળામાં વારંવાર ORS પીવું ફાયદાકારક છે કે નુકસાનકારક? જાણો ડોક્ટર્સની સાચી સલાહ અને તેની મર્યાદા
હાલ દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં કાળઝાળ ગરમી પડી રહી છે. સૂર્યદેવનો પ્રકોપ એવો છે કે ઘરની બહાર નીકળતા જ માણસ પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવા અને લૂ (Heat Stroke) થી બચવા માટે ડોક્ટરો અવારનવાર ઓઆરએસ (Oral Rehydration Salts – ORS) પીવાની સલાહ આપતા હોય છે.
પરંતુ આજકાલ એક નવો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણા લોકો ગરમીથી બચવા માટે આખો દિવસ પાણીની બોટલમાં ORS ઓગાળીને રાખે છે અને સામાન્ય પાણીની જેમ તેને વારંવાર પીતા રહે છે. સવાલ એ થાય છે કે, શું આ રીતે વારંવાર ORસ પીવું ખરેખર યોગ્ય છે? શું તેનાથી શરીરને કોઈ નુકસાન થઈ શકે? દિલ્હીની પ્રતિષ્ઠિત સફદરજંગ હોસ્પિટલના સિનિયર રેસિડેન્ટ ડો. દીપક સુમન અને અન્ય હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના મતે, ગમે ત્યારે અને ગમે તેટલા પ્રમાણમાં ORS પીવું સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. ચાલો જાણીએ કે કોને ORS ની અસલી જરૂર છે અને કોણે આનાથી દૂર રહેવું જોઈએ.
ઓઆરએસ (ORS) શું છે અને તે શરીરમાં શું કામ કરે છે?
કોઈપણ રોગ કે ઈલાજ વિશે જાણતા પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે ORS આખરે છે શું. ઓઆરએસ એ માત્ર મીઠું અને ખાંડનું પાણી નથી, પરંતુ તે એક વૈજ્ઞાનિક રીતે તૈયાર કરાયેલું મિશ્રણ છે. તેમાં શરીર માટે જરૂરી એવા મહત્વના તત્વો જેમ કે સોડિયમ, પોટેશિયમ, ક્લોરાઈડ અને ગ્લુકોઝ યોગ્ય માત્રામાં હોય છે.
જ્યારે ઉનાળામાં અતિશય પરસેવો થવાને કારણે અથવા ઝાડા-ઊલટી (Loose Motions) થવાને કારણે શરીરમાંથી પાણી અને આ મહત્વના ક્ષારો (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ) બહાર નીકળી જાય છે, ત્યારે ડિહાઇડ્રેશન થાય છે. આવી સ્થિતિમાં ORS નું પાણી શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટના સંતુલનને ઝડપથી પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને ગ્લુકોઝ શરીરને તાત્કાલિક ઉર્જા (Energy) આપે છે. તેથી જ ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિમાં તે કોઈ સંજીવનીથી ઓછું નથી.
આ લોકોને ઉનાળામાં ORS ની સૌથી વધુ જરૂર છે
ડોક્ટરોના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક વ્યક્તિએ રોજ ORS પીવાની જરૂર નથી હોતી. પરંતુ નીચે દર્શાવેલા લોકોએ આ ઋતુમાં ડોક્ટરની સલાહ મુજબ અથવા જરૂરિયાત પ્રમાણે ORS લેતા રહેવું જોઈએ:
ફિલ્ડ વર્ક કરનારા લોકો: જે લોકો માર્કેટિંગ, ડિલિવરી બોય કે અન્ય એવા કામો સાથે જોડાયેલા છે જેમને આખો દિવસ તડકામાં ભટકવું પડે છે.
મજૂરો અને તડકામાં લાંબો સમય કામ કરનારા: બાંધકામ સાઇટ પર કે ખુલ્લા ખેતરોમાં કલાકો સુધી પરસેવો વહાવતા લોકોના શરીરમાંથી પુષ્કળ ક્ષાર નીકળી જાય છે, તેમને આની ખાસ જરૂર પડે છે.
બીમાર બાળકો અને વૃદ્ધો: બાળકો અને વૃદ્ધોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી તેમનામાં ડિહાઇડ્રેશન ખૂબ ઝડપથી થાય છે. જો તેમને ઝાડા-ઊલટી થાય તો તરત જ ORS આપવું જોઈએ.
લૂ લાગવી અથવા ચક્કર આવવા: જો કોઈ વ્યક્તિને અચાનક ગરમીને કારણે ચક્કર આવે, અશક્તિ લાગે કે લૂ લાગવાના લક્ષણો દેખાય, તો તેને તાત્કાલિક ઓઆરએસ આપવું હિતાવહ છે.
શું દરેક વ્યક્તિ માટે વારંવાર ORS પીવું યોગ્ય છે? જાણો આડઅસરો
ડો. દીપક સુમન જણાવે છે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ એરકન્ડિશન્ડ (AC) ઓફિસ કે ઘરમાં બેસી રહે છે, જેનું શરીર સામાન્ય છે, જેને પૂરતું પાણી મળી રહે છે અને ડિહાઇડ્રેશનના કોઈ લક્ષણો નથી, તો તેણે વારંવાર ઓઆરએસ પીવાની બિલકુલ જરૂર નથી. અતિશય પ્રમાણમાં કે વગર વિચારે ORS પીવાથી શરીરમાં નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:
૧. બ્લડ પ્રેશર (BP) વધવાનું જોખમ:
ORS માં સોડિયમ એટલે કે મીઠું (નમક) યોગ્ય માત્રામાં હોય છે. જો તમે સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ વારંવાર આ પાણી પીશો, તો શરીરમાં સોડિયમનું પ્રમાણ વધી જશે. વધારાનું સોડિયમ લોહીના દબાણને વધારે છે, જેના કારણે હાઈ બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા થઈ શકે છે.
૨. ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ખતરો:
આ મિશ્રણમાં શરીરને ઇન્સ્ટન્ટ એનર્જી આપવા માટે ગ્લુકોઝ (શુગર) નો ઉપયોગ થાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ સામાન્ય પાણીની જગ્યાએ આખો દિવસ ઓઆરએસ પીશે, તો તેના શરીરમાં સુગરનું સ્તર અચાનક વધી શકે છે, જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે અત્યંત ખતરનાક છે.
૩. કિડની પર વધારાનો બોજ:
જ્યારે શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (સોડિયમ અને પોટેશિયમ) નું સંતુલન બગડે છે, ત્યારે તેને ફિલ્ટર કરવાનું કામ આપણી કિડનીએ કરવું પડે છે. જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઓઆરએસ પીવાથી કિડની પર બિનજરૂરી દબાણ આવે છે, જે લાંબા ગાળે કિડનીની બીમારીઓનું કારણ બની શકે છે.
આ ૪ પ્રકારના દર્દીઓએ ડોક્ટરની સલાહ વિના ક્યારેય ORS ન પીવું જોઈએ
તબીબોના મતે, જો તમને નીચેનીમાંથી કોઈ પણ બીમારી હોય, તો ગરમી ગમે તેટલી હોય પરંતુ ડોક્ટરને પૂછ્યા વગર ક્યારેય ઓઆરએસનું સેવન ન કરવું:
૧. કિડનીના જૂના દર્દીઓ (CKD Patients): જેમની કિડની પહેલેથી જ નબળી છે, તેઓ પોટેશિયમ અને સોડિયમની વધુ માત્રાને પચાવી શકતા નથી.
૨. હાઈ બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓ: મીઠાની વધુ માત્રા બીપીને બેકાબૂ બનાવી શકે છે, જેનાથી બ્રેઈન સ્ટ્રોક કે હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધે છે.
૩. હૃદયના દર્દીઓ (Heart Patients): શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટની વધઘટ હૃદયના ધબકારા અનિયમિત (Arrhythmia) કરી શકે છે.
૪. ડાયાબિટીસ (Diabetes) ના દર્દીઓ: સુગર લેવલ અચાનક વધી જવાથી ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
સામાન્ય લોકોએ ગરમીમાં હાઇડ્રેટ રહેવા માટે શું કરવું?
જો તમારે ઓઆરએસ નથી પીવું, તો પ્રકૃતિએ આપણને હાઇડ્રેટ રહેવા માટે ઘણા શ્રેષ્ઠ અને ઘરગથ્થુ વિકલ્પો આપ્યા છે. સામાન્ય લોકો ગરમીથી બચવા માટે નીચેની વસ્તુઓ અપનાવી શકે છે:
સામાન્ય પાણી અને લીંબુ પાણી: દિવસમાં ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લીટર સાદું પાણી પીવો. તમે પાણીમાં થોડું લીંબુ નીચોવીને (ખાંડ વગર અથવા બહુ ઓછી ખાંડ સાથે) પી શકો છો.
નાળિયેર પાણી (Coconut Water): આ કુદરતી ઓઆરએસ છે. તેમાં કુદરતી રીતે જ પોટેશિયમ અને અન્ય મિનરલ્સ હોય છે, જે શરીરને કોઈ નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર તાજગી આપે છે.
છાશ અને વરિયાળીનું શરબત: બપોરના ભોજનમાં જીરાવાળી છાશ પીવી એ પેટને ઠંડક આપે છે. વરિયાળીનું શરબત પણ શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખે છે.
તરબૂચ અને કાકડી: ઉનાળાના આ ફળોમાં ૯૦ ટકાથી વધુ પાણી હોય છે, જે શરીરને કુદરતી રીતે હાઇડ્રેટ રાખે છે.
