મૃત્યુ સમયે તુલસી અને ગંગાજળ આપવાનો સાચો અર્થ શું? જાણો આધ્યાત્મિક રહસ્ય
હિંદુ ધર્મમાં માણસના જન્મથી લઈને તેના મૃત્યુ સુધી કુલ ૧૬ સંસ્કારોનો ઉલ્લેખ મળે છે. આમાં સૌથી છેલ્લો અને ૧૬મો સંસ્કાર એટલે ‘અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર’ (અંતિમ સંસ્કાર). સનાતન પરંપરામાં માત્ર મૃત્યુ પછી જ નહીં, પરંતુ માણસના અવસાનના થોડા સમય પહેલાં પણ કેટલીક પરંપરાઓ નિભાવવામાં આવે છે. તમે ઘણીવાર જોયું હશે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના અંતિમ શ્વાસ લઈ રહી હોય છે, ત્યારે ઘરના વડીલો તરત જ તેના મુખમાં ગંગાજળના થોડા ટીપાં નાખે છે અને તુલસીનું પાન મૂકે છે.
પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જીવનના આ અંતિમ પડાવ પર આવું કેમ કરવામાં આવે છે? શું આ માત્ર સદીઓથી ચાલતી આવતી એક પ્રથા છે કે પછી તેની પાછળ કોઈ ઊંડું આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક રહસ્ય છુપાયેલું છે? હિંદુ ધર્મના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘ગરુડ પુરાણ’માં આ આખી પ્રક્રિયા અને તેના મહત્વને ખૂબ જ વિગતવાર સમજાવવામાં આવ્યું છે. ચાલો, આ પવિત્ર પરંપરા પાછળની કેટલીક ખાસ અને જરૂરી વાતો જાણીએ.
યમદૂતોના ભયમાંથી મળે છે મુક્તિ
ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનો મૃત્યુકાળ નજીક આવે છે અને જીવાત્મા શરીર છોડવાની હોય છે, ત્યારે તે માણસની આંખો સામે તેના આખા જીવન દરમિયાન કરેલા સારા અને નરસા કર્મો તરવા લાગે છે. આ અંતિમ ક્ષણે વ્યક્તિને યમરાજના દૂતો (યમદૂતો) દેખાવા લાગે છે. યમદૂતોનું ભયાનક સ્વરૂપ જોઈને મરનારી વ્યક્તિ ખરાબ રીતે ડરી જાય છે અને ગભરામણમાં તેનો અવાજ પણ બંધ થઈ જાય છે.
આવા સમયે તુલસીનું પાન સંકટમોચનનું કામ કરે છે. તુલસીને ભગવાન વિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય માનવામાં આવી છે, તેથી જ તેમને ‘હરિપ્રિયા’ પણ કહેવાય છે. ગરુડ પુરાણ કહે છે કે જે વ્યક્તિના મૃત્યુ સમયે તેના મુખમાં, મસ્તક પર કે છાતી પર તુલસીનું પાન મૂકી દેવામાં આવે છે, યમદૂતો તેની આસપાસ પણ ભટકી શકતા નથી. તુલસીની પવિત્રતાને કારણે ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુના દૂતો (વિષ્ણુદૂતો) આવે છે અને તે આત્માને ખૂબ જ સન્માનપૂર્વક ભગવાનના પરમધામ એટલે કે વૈકુંઠ લોકમાં લઈ જાય છે.
જન્મ-જન્માંતરના પાપોનો નાશ અને મોક્ષનો માર્ગ
આપણા દેશમાં ગંગા નદીને માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નહીં, પરંતુ સાક્ષાત ‘પતિત-પાવની મા ગંગા’ માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રોમાં કથા છે કે ગંગાજળ ભગવાન વિષ્ણુના ચરણોમાંથી નીકળ્યું છે અને મહાદેવ શિવની જટાઓમાંથી પસાર થઈને પૃથ્વી પર આવ્યું છે. આ જ કારણે ગંગાજળને સાક્ષાત નારાયણ અને શિવ બંનેના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત છે.
ગરુડ પુરાણ મુજબ, જો મૃત્યુ સમયે કોઈ વ્યક્તિના ગળામાંથી ગંગાજળનું એક ટીપું પણ નીચે ઉતરી જાય, તો તેના મન, વચન અને શરીર દ્વારા થયેલા જાણે-અજાણતાના તમામ પાપો તરત જ નષ્ટ થઈ જાય છે. આ પવિત્ર જળ મરતા માણસને સંસારના તમામ લોભ અને મોહ-માયાના બંધનોમાંથી મુક્ત કરી દે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જે જીવને અંતિમ સમયે ગંગાજળ મળી જાય છે, તેને યમલોકના માર્ગમાં મળનારી ભયંકર યાતનાઓ અને કષ્ટોનો સામનો કરવો પડતો નથી.
શાસ્ત્રોનો પવિત્ર સંદેશ
આ પવિત્ર પરંપરાના મહિમાને દર્શાવતા શાસ્ત્રોમાં એક બહુ જ સુંદર શ્લોક કહેવામાં આવ્યો છે:
તુલસીદલયુક્તં જલં યો પિબેત્ મરણે કાલે।
સ ગચ્છતિ પરં ધામ યત્ર ન મ્રિયતે પુનઃ।।
અર્થ: જે ભાગ્યશાળી વ્યક્તિ પોતાના જીવનની અંતિમ ક્ષણોમાં તુલસીના પાન યુક્ત ગંગાજળનું સેવન કરે છે, તે સીધી પરમ ધામ (વૈકુંઠ) ને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં પહોંચ્યા પછી તે આત્માને ફરી ક્યારેય આ સંસારના કષ્ટો, દુખો અને જન્મ-મરણના ચક્રમાં ફસાવું પડતું નથી. તે હંમેશા માટે મુક્ત થઈ જાય છે.
વ્યાવહારિક દૃષ્ટિકોણ પણ છે સામેલ
ધાર્મિક કારણો ઉપરાંત જો આપણે વ્યાવહારિક રીતે જોઈએ તો, મૃત્યુની આખરી પળોમાં માણસનું આખું શરીર શિથિલ થવા લાગે છે. તેનું ગળું સુકાવા લાગે છે અને તે ઈચ્છવા છતાં પણ કંઈ બોલી શકતો નથી. આવા સમયે મુખમાં ગંગાજળ નાખવાથી સુકાયેલા કંઠને થોડી રાહત મળે છે અને તુલસીમાં રહેલા ઔષધીય ગુણો મરતી વ્યક્તિના શરીરને આંતરિક શાંતિ પ્રદાન કરે છે.
આપણા પૂર્વજો અને ઋષિમુનિઓએ જે પણ પરંપરાઓ બનાવી છે, તેની પાછળ ઊંડું જ્ઞાન છુપાયેલું છે. જીવનની અંતિમ ક્ષણોમાં આપણા કોઈ સ્વજનના મુખમાં તુલસી અને ગંગાજળ મૂકવું, તે ખરેખર તો તે આત્માની આગળની યાત્રાને શાંતિપૂર્ણ અને મંગલમય બનાવવાની આપણી એક પવિત્ર અને છેલ્લી પ્રાર્થના છે. આ જ કારણ છે કે આજે પણ દરેક હિંદુ પરિવાર આ પરંપરાને પૂરી શ્રદ્ધા સાથે નિભાવે છે.
