બાળકોમાં સાયલન્ટ કિલર સાબિત થઈ રહ્યો છે હેપેટાઇટિસ એ! લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં જ કરો આ ૫ કામ!
ચોમાસાની ઋતુ ગરમીથી રાહત અને ખુશનુમા વાતાવરણ તો લાવે છે, પરંતુ તેની સાથે અનેક પ્રકારના ચેપી રોગોનો ખતરો પણ લઈને આવે છે. આમાંનો જ એક અત્યંત ચેપી રોગ છે હેપેટાઇટિસ એ (Hepatitis A), જે વાયરસથી ફેલાતો યકૃત (લીવર)નો ગંભીર ચેપ છે. ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદને કારણે પીવાના પાણી અને ખોરાક દૂષિત થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. આવા સમયમાં બાળકો સૌથી વધુ સંવેદનશીલ બને છે, કારણ કે તેઓ શાળા, રમતના મેદાનો અને અન્ય જાહેર સ્થળોએ અન્ય બાળકોના સંપર્કમાં આવે છે, જ્યાં આ વાયરસ ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે.
મુંબઈની જાણીતી એનએચ એસઆરસીસી ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ (NH SRCC Hospital for Children) અને નાણાવટી મેક્સ સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલના પીડિયાટ્રિક પલ્મોનોલોજિસ્ટ ડો. ઇન્દુ ખોસલાના જણાવ્યા અનુસાર, હેપેટાઇટિસ એ એક એવો રોગ છે જેને સરળતાથી અટકાવી શકાય છે. તેમ છતાં, મોટાભાગના માતા-પિતા એ વાતથી અજાણ હોય છે કે આ વાયરસ કેટલી સરળતાથી ફેલાય છે અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો કેટલા સરળ છે.
ડો. ખોસલા કહે છે:
“જો આપણે ચોમાસામાં હેપેટાઇટિસ એ જેવા ચેપી રોગોને બાળકોથી દૂર રાખવા હોય, તો માતા-પિતાએ બાળકની પાયાની સ્વચ્છતા (હાઇજીન) પર ખાસ ધ્યાન આપવું પડશે. જેમાં હાથ ધોવાની સાચી પદ્ધતિ, તેઓ કેવો ખોરાક ખાય છે અને કેવું પાણી પીવે છે તેની સતત દેખરેખ રાખવી અનિવાર્ય છે.”
માતા-પિતા તરીકે પોતાના બાળકોને સુરક્ષિત રાખવા માટે કઈ ૫ બાબતો અત્યારે જ જાણવી જરૂરી છે, ચાલો તેના પર વિગતવાર નજર કરીએ.
૧. હેપેટાઇટિસ એ એક ‘સાયલન્ટ’ (શાંત) ચેપ છે
હેપેટાઇટિસ એ વાયરસની સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તેના લક્ષણો દેખાતા પહેલા જ તે અન્ય લોકોમાં ફેલાવવાનું શરૂ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે ચેપ લાગ્યા પછી તેના લક્ષણો બહાર આવતા બે થી ચાર અઠવાડિયા જેટલો સમય લાગે છે (જેને ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ કહેવાય છે).
આ સમયગાળા દરમિયાન બાળક સંપૂર્ણપણે સામાન્ય દેખાતું હોવા છતાં, તે પોતાના ક્લાસમેટ્સ, મિત્રો અને પરિવારના સભ્યોમાં આ વાયરસ ફેલાવી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં બાળકોમાં કોઈ પણ લક્ષણો દેખાતા જ નથી (એસિમ્પટોમેટિક), છતાં તેઓ વાયરસના વાહક બને છે.
આ વાયરસ બાળકોની રમકડાં, પાણીની બોટલ, સ્કૂલ ડેસ્ક અને લંચ બોક્સ જેવી વારંવાર અડકવામાં આવતી સપાટીઓ પર લાંબા સમય સુધી જીવતો રહી શકે છે. તેથી જ બાળકોને જમતા પહેલાં અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી સાબુ અને પાણીથી સારી રીતે હાથ ધોવાની ટેવ પાડવી એ આ રોગને રોકવાનો સૌથી અસરકારક ઉપાય છે.
૨. દૂષિત ખોરાક અને પાણી એ ચેપના મુખ્ય સ્ત્રોત છે
વરસાદની ઋતુમાં ઠેર-ઠેર પાણી ભરાવાને કારણે ગટરના પાણી પીવાના પાણીની પાઇપલાઇનમાં ભળી જવાની સમસ્યા સામાન્ય બની જાય છે. હેપેટાઇટિસ એ વાયરસ મુખ્યત્વે ‘ફેકલ-ઓરલ’ (Fecal-Oral Route) માર્ગે ફેલાય છે. આનો અર્થ એ છે કે જો મળના અંશોથી દૂષિત થયેલું પાણી કે ખોરાક શરીરમાં જાય, તો વ્યક્તિ આ રોગનો ભોગ બને છે. ખોરાકની સ્વચ્છતામાં રાખેલી નાની અમથી બેદરકારી પણ બાળકને બીમાર કરી શકે છે.
બાળકોના બચાવ માટે આટલું ચોક્કસ કરો:
-
હંમેશા ઉકાળેલું, ફિલ્ટર કરેલું અથવા યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરેલું પાણી જ પીવા માટે આપો.
-
ઘરે હંમેશા તાજો રાંધેલો ગરમ ખોરાક જ પીરસો.
-
બજારમાંથી લાવેલા શાકભાજી અને ફળોને વાપરતા પહેલા નળના વહેતા પાણીમાં ખૂબ જ સારી રીતે ધોઈ લો.
-
ચોમાસા દરમિયાન બહારનો ખુલ્લો ખોરાક, લારી-ગલ્લા પર મળતો ચાર્ટ કે બરફવાળા પીણાં ખાવા-પીવાનું સંપૂર્ણ ટાળો.
-
શાળાએ જતી વખતે બાળકની બેગમાં હેન્ડ સેનિટાઈઝર અચૂક રાખો, જેથી સાબુ-પાણી ન હોય ત્યારે પણ તેઓ હાથ સાફ કરી શકે.
૩. આ રોગનો કોઈ ચોક્કસ ઈલાજ (સારવાર) નથી
ઘણા વાયરલ ઇન્ફેક્શનની જેમ હેપેટાઇટિસ એ વાયરસને શરીરમાંથી તાત્કાલિક ખતમ કરી શકે તેવી કોઈ ચોક્કસ દવા ઉપલબ્ધ નથી. આ રોગની મુખ્ય સારવાર સપોર્ટિવ કેર (ટેકો આપનારી સારવાર) છે. જેમાં બાળકને પૂરતો આરામ કરાવવો, શરીરમાં પાણીની કમી ન થાય તે માટે હાઇડ્રેશન જાળવવું અને લીવરને કુદરતી રીતે સાજું થવા માટે હળવો અને પૌષ્ટિક ખોરાક આપવો સામેલ છે.
આ રોગ દરમિયાન બાળકોમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
-
તીવ્ર તાવ અને સતત થાક લાગવો.
-
ઉબકા આવવા, ઉલટી થવી અને ભૂખ સાવ મરી જવી.
-
પેટના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો થવો.
-
પેશાબનો રંગ ઘાટો પીળો થવો.
-
આંખો અને ત્વચા પીળી પડવી (કમળો/Jaundice).
બાળકને આ રોગમાંથી સંપૂર્ણપણે સાજા થવામાં સામાન્ય રીતે કેટલાક અઠવાડિયાનો સમય લાગે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આ લક્ષણો થોડા મહિના સુધી વારંવાર ઉથલો મારી શકે છે, જેના કારણે બાળકના અભ્યાસ બગડે છે અને આખા પરિવારની દિનચર્યા ખોરવાઈ જાય છે.
ડો. ખોસલા કહે છે કે,
“બીમાર બાળકની સંભાળ રાખવા માટે માતા-પિતાએ ઓફિસથી રજાઓ લેવી પડે છે, જેનાથી આર્થિક અને માનસિક તણાવ વધે છે. જો બાળકની સ્થિતિ વધુ બગડે, તો તેને હોસ્પિટલમાં દાખલ પણ કરવું પડી શકે છે, જે પરિવાર માટે ચિંતાજનક સાબિત થાય છે.”
૪. બાળકોમાં હવે કુદરતી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી થઈ રહી છે
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સ્વચ્છતા અને સેનિટેશનની સુવિધાઓમાં મોટો સુધારો થયો છે, જે જાહેર આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ એક મોટી સફળતા છે. પરંતુ, આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ પણ છે કે નાની ઉંમરે દૂષિત વાતાવરણનો સામનો ન કરવાને કારણે આજકાલના બાળકોમાં આ વાયરસ સામેની કુદરતી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Natural Immunity) વિકસિત થઈ શકતી નથી.
ભૂતકાળમાં, મોટાભાગના બાળકો નાની ઉંમરે જ અજાણતા આ વાયરસના સંપર્કમાં આવીને કુદરતી પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી લેતા હતા. પરંતુ હવે, સ્વચ્છ વાતાવરણને કારણે કિશોરો (Adolescents) અને યુવાનો આ વાયરસ સામે અસુરક્ષિત રહી જાય છે. મોટી ઉંમરે જ્યારે હેપેટાઇટિસ એ નો ચેપ લાગે છે, ત્યારે તેના લક્ષણો ઘણા વધુ ગંભીર અને જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે. તેથી જ હવેના સમયમાં સાવચેતી રાખવી વધુ જરૂરી બની ગઈ છે.
૫. રસીકરણ (Vaccination) એ સૌથી મજબૂત હથિયાર છે
તબીબી જગતમાં હેપેટાઇટિસ એ થી બચવા માટે રસીકરણને સૌથી સચોટ અને અસરકારક માર્ગ માનવામાં આવે છે. બાળરોગ નિષ્ણાતો (Pediatricians) સામાન્ય રીતે બાળક ૧૨ મહિના (૧ વર્ષ) નું થાય ત્યારે હેપેટાઇટિસ એ ની રસીનો પ્રથમ ડોઝ આપવાની ભલામણ કરે છે. ત્યારબાદ નિયત સમયપત્રક મુજબ બીજો ડોઝ આપવામાં આવે છે.
જો તમારા બાળકને હજી સુધી આ રસી ન અપાઈ હોય, તો ચોમાસાની ઋતુ તેની ટોચ પર પહોંચે તે પહેલાં જ તમારા ફેમિલી ડોક્ટર અથવા પીડિયાટ્રિશિયનનો સંપર્ક કરો અને બાળક માટે યોગ્ય રસીકરણ પ્લાન નક્કી કરો. આ એક નાનકડી રસી તમારા બાળકને લીવરના આ ગંભીર રોગથી વર્ષો સુધી સુરક્ષિત રાખી શકે છે.
