ભારતમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો બેફામ વપરાશ: ભવિષ્યમાં સામાન્ય ઇન્ફેક્શન પણ બનશે જીવલેણ? જુઓ આંકડા
વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત મેડિકલ જર્નલ ‘ધ લેન્સેટ પબ્લિક હેલ્થ’ (The Lancet Public Health) માં પ્રકાશિત થયેલા એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં ભારત માટે લાલબત્તી સમાન ચેતવણી આપવામાં આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં સામાન્ય દવાઓને બદલે વધુ પડતી શક્તિશાળી ‘વોચ’ (Watch) કૅટેગરીની એન્ટિબાયોટિક્સ નો ઉપયોગ અતિશય વધી રહ્યો છે.
નિષ્ણાતોનો દાવો છે કે આ ટ્રેન્ડને કારણે દેશમાં એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) નું જોખમ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, દવાઓની અસર બેક્ટેરિયા પર ઓછી થઈ રહી છે. પરિણામે, જ્યારે દર્દીને ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે સામાન્ય દવાઓ કામ કરતી નથી.
આ અભ્યાસમાં રોગોના બોજ અને એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સના આધારે વિવિધ દેશોમાં એન્ટિબાયોટિક્સના વપરાશનું એક વૈશ્વિક ફ્રેમવર્ક રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ભારતની પ્રિસ્ક્રિપ્શન પેટર્નમાં ગંભીર ખામીઓ સામે આવી છે.
WHO ની AWaRe સિસ્ટમ: એન્ટિબાયોટિક્સનું વર્ગીકરણ શું છે?
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) એ એન્ટિબાયોટિક્સના યોગ્ય અને સુરક્ષિત ઉપયોગ માટે તેની AWaRe ફ્રેમવર્ક હેઠળ દવાઓને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી છે:
-
એક્સેસ (Access): આ પ્રાથમિક અને સુરક્ષિત દવાઓ છે, જે સામાન્ય બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન માટે પ્રથમ પસંદગી હોવી જોઈએ. આનાથી રેઝિસ્ટન્સ વધવાનું જોખમ ઓછું રહે છે.
-
વોચ (Watch): આ બ્રોડ-સ્પેક્ટ્રમ (વધુ શક્તિશાળી) એન્ટિબાયોટિક્સ છે, જે માત્ર ચોક્કસ ગંભીર ચેપ માટે જ અનામત રાખવી જોઈએ કારણ કે તે ડ્રગ રેઝિસ્ટન્સ વધારે છે.
-
રિઝર્વ (Reserve): આ ‘છેલ્લા ઉપાય’ (Last-resort) ની દવાઓ છે. જ્યારે દર્દી પર અન્ય તમામ દવાઓ કામ ન કરે અને મલ્ટી-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ઇન્ફેક્શન હોય, ત્યારે જ આનો ઉપયોગ થાય છે.
સાચા સમયે સાચી દવાનો ઉપયોગ કરવો એ એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સને રોકવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.
ભારતમાં દવાનો વપરાશ: જરૂરિયાત વિરુદ્ધ વાસ્તવિકતા
‘લેન્સેટ’ના સંશોધકોના મતે, ભારતમાં રોગોના પ્રમાણને જોતાં પ્રતિ ૧,૦૦૦ લોકોએ દૈનિક ૧૪.૭ DID (ડિફાઇન્ડ ડેઇલી ડોઝ) એન્ટિબાયોટિક્સની જરૂરિયાત આદર્શ માનવામાં આવે છે.
પરંતુ વાસ્તવિકતા ખૂબ જ અલગ અને ચોંકાવનારી છે:
-
આદર્શ જરૂરિયાત: ૫૨.૩% દવાઓ ‘એક્સેસ’ (સુવિધાયુક્ત), ૪૦.૮% ‘વોચ’ અને નાનો હિસ્સો ‘રિઝર્વ’ હોવો જોઈએ.
-
હાલનો વપરાશ: ભારત હાલમાં ૧૮.૩ DID એન્ટિબાયોટિક્સનો વપરાશ કરી રહ્યું છે.
-
મોટો તફાવત: દેશમાં કુલ એન્ટિબાયોટિક વપરાશમાંથી માત્ર ૨૭% જ ‘એક્સેસ’ કૅટેગરીમાંથી આવે છે, જ્યારે ‘વોચ’ કૅટેગરીની ભારે દવાઓનો ઉપયોગ ૯.૩ DID (અડધાથી વધુ) થઈ રહ્યો છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં દર્દીઓને સામાન્ય અને સુરક્ષિત દવાઓ આપવાને બદલે બિનજરૂરી રીતે ભારે અને મજબૂત ‘વોચ’ એન્ટિબાયોટિક્સ આપી દેવામાં આવે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સનો વધુ પડતો વપરાશ કેમ ખતરનાક છે?
જ્યારે આપણે મામૂલી તાવ કે ઇન્ફેક્શનમાં પણ શક્તિશાળી દવાઓ લઈએ છીએ, ત્યારે શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા એ દવાની સામે અનુકૂળ થઈ જાય છે અને તેમની રચના બદલી નાખે છે. આનાથી તે દવા બેક્ટેરિયા પર અસહાય બની જાય છે.
એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ વધવાથી નીચે મુજબના જોખમો ઊભા થાય છે:
-
હોસ્પિટલમાં લાંબો રોકાણ: સામાન્ય બીમારી પણ જલ્દી મટતી નથી.
-
સારવારનો ઊંચો ખર્ચ: મોંઘી અને નવી દવાઓ ખરીદવી પડે છે.
-
ગંભીર આડઅસરો: લીવર અને કિડની પર વિપરીત અસર પડે છે.
-
મૃત્યુદરમાં વધારો: કોઈ દવા કામ ન કરવાથી દર્દીનો જીવ જવાનું જોખમ રહે છે.
ભારતમાં સંક્રામક રોગોનો બોજ પહેલેથી જ વધારે છે, તેથી અહીં આ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે પણ ચિંતાજનક સ્થિતિ
લેન્સેટના રિપોર્ટમાં ૧૮૬ દેશોના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. પરિણામો દર્શાવે છે કે:
-
દુનિયાના ૭૨% દેશો જરૂરિયાત કરતા વધુ એન્ટિબાયોટિક્સ વાપરે છે.
-
૯૯% દેશો એવી દવાઓનો અતિશય ઉપયોગ કરી રહ્યા છે જેનાથી AMR નો ખતરો વધે છે.
-
વિશ્વભરમાં ૬૦% દેશો હજુ પણ એવી દવાઓ દર્દીઓને આપે છે જેને WHO દ્વારા રૂટિન ઉપયોગ માટે ના પાડવામાં આવી છે.
એક તરફ દવાઓનો બેફામ વપરાશ થઈ રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ગરીબ દેશોમાં કરોડો લોકોને જરૂરી એન્ટિબાયોટિક્સ મળતી પણ નથી.
ભારતમાં ડૉક્ટરોના પ્રિસ્ક્રિપ્શનમાં સુધારાની જરૂર
આ રિપોર્ટ નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC) ના અગાઉના સર્વે સાથે મેળ ખાય છે. NCDC ના સર્વે મુજબ, ભારતમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થતા દર ૪ માંથી ૩ દર્દીઓને એન્ટિબાયોટિક આપી દેવાય છે.
સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે માત્ર ૬% કિસ્સાઓમાં જ લેબોરેટરી ટેસ્ટ (Microbiological testing) કરીને એ નક્કી કરવામાં આવે છે કે કયા બેક્ટેરિયા છે અને કઈ દવા આપવી જોઈએ. મોટાભાગના કિસ્સામાં ડૉક્ટરો અંદાજના આધારે જ અઝિથ્રોમાયસિન (Azithromycin), સિપ્રોફ્લોક્સાસિન (Ciprofloxacin), લેવોફ્લોક્સાસિન (Levofloxacin) અને સેફ્ટ્રિયાક્સોન (Ceftriaxone) જેવી ‘વોચ’ કૅટેગરીની ભારે દવાઓ લખી દે છે.
