હાથ-પગ સુન્ન અને કળતર? જાણો શરીરમાં કયા વિટામિનના કારણે સર્જાય છે આ સમસ્યા

ત્વચાનો પીળો રંગ અને અતિશય થાક: લોહીમાં વિટામિન B12 ઘટી જવાના મોટા સંકેતો

શરીરમાં વિટામિન B12 ના ઘટતા સ્તર અને તેના કારણે ચેતાતંત્ર (નર્વસ સિસ્ટમ), મગજ તથા રક્તકણોના ઉત્પાદન પર પડતી ગંભીર અસરો અંગેનો આરોગ્ય વિષયક વિસ્તૃત અહેવાલ નીચે મુજબ છે.

આજના આધુનિક યુગમાં ભાગદોડ ભરેલી જીવનશૈલી અને અસંતુલિત આહારના કારણે શરીરમાં વિવિધ પોષક તત્વોની ઉણપ સર્જાવવી સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. પરંતુ આમાં ‘વિટામિન B12’ એક એવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પોષક તત્વ છે, જેની ઉણપ શરીરના સમગ્ર માનસિક અને શારીરિક માળખાને ખોરવી નાખી શકે છે.

વિટામિન B12 આપણા શરીરમાં મગજના યોગ્ય સંચાલન, ચેતાતંત્ર (Nervous System) ની સુરક્ષા અને લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) ના નિર્માણ માટે મુખ્ય ભમિકા ભજવે છે. શરીરમાં આ વિટામિનનું સ્તર ઘટવા લાગે ત્યારે શરૂઆતમાં સામાન્ય લાગતા લક્ષણો આગળ જતાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

૧. સતત થાક, અશક્તિ અને ઓક્સિજનની કમી

જો તમને પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ સતત થાક અને નબળાઈનો અનુભવ થતો હોય, તો તે વિટામિન B12 ની ઉણપનો મુખ્ય સંકેત હોઈ શકે છે.

આ વિટામિન શરીરમાં લાલ રક્તકણોનું ઉત્પાદન કરવામાં મદદ કરે છે, જેનું કામ શરીરના તમામ અંગો સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું છે. જ્યારે B12 ઘટે છે, ત્યારે લાલ રક્તકણોનું નિર્માણ યોગ્ય રીતે થતું નથી, જેના પરિણામે શરીરમાં ઓક્સિજનનો પુરવઠો ઘટે છે અને વ્યક્તિ થોડું કામ કરવાથી પણ થાકી જાય છે.

૨. ત્વચા અને આંખોમાં પીળાશ (Jaundice/Anemia)

વિટામિન B12 ની લાંબા ગાળાની ઉણપ ‘મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા’ નામની સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે. આ સ્થિતિમાં શરીર અસામાન્ય રીતે મોટા લાલ રક્તકણો બનાવે છે જે ઝડપથી તૂટવા લાગે છે.

રક્તકણોના આ અસામાન્ય વિઘટનથી લોહીમાં ‘બિલીરૂબિન’ (Bilirubin) નામના પીળા પદાર્થનું પ્રમાણ વધી જાય છે. આના કારણે ત્વચાનો રંગ પીળો પડી જાય છે અને આંખોમાં પણ પીળાશ દેખાવા લાગે છે, જેને સામાન્ય ભાષામાં કમળો કે એનિમિયાના લક્ષણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

૩. હાથ-પગમાં સુન્નતા અને કળતરની સંવેદના

વિટામિન B12 ચેતાતંત્રની આસપાસ એક રક્ષણાત્મક પડ બનાવે છે જેને ‘માયલિન’ (Myelin) કહેવામાં આવે છે. B12 ના અભાવે આ પડ નબળું પડે છે, જેનાથી નર્વ ડેમેજ (ચેતાઓને નુકસાન) થાય છે.

આ સ્થિતિમાં દર્દીને હાથ અને પગમાં સતત સુન્નતા અનુભવાય છે, ચીમટી ખોદવી કે “પિન અને સોય” વાગતી હોય તેવી કળતર થાય છે. સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો ચાલતી વખતે શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં પણ ભારે મુશ્કેલી પડે છે.

૪. મૂડ સ્વિંગ્સ, ચિંતા અને યાદશક્તિની સમસ્યાઓ

વિટામિન B12 માત્ર શારીરિક જ નહીં પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ એટલું જ આવશ્યક છે. તે મગજમાં મૂડને નિયંત્રિત કરતા રસાયણોના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે.

તેની ઉણપથી વ્યક્તિમાં અચાનક મૂડ બદલાવવો, ચિંતા, ડિપ્રેશન, એકાગ્રતાનો અભાવ અને યાદશક્તિ નબળી પડવા જેવા લક્ષણો દેખાય છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધોમાં વિટામિન B12 ની લાંબા ગાળાની ઉણપ ‘ડિમેન્શિયા’ (ભૂલી જવાની ગંભીર બીમારી) નું જોખમ પણ વધારી શકે છે.

વિટામિન B12 ની ઉણપ દૂર કરવા માટેનો આહાર

શરીરમાં વિટામિન B12 નો યોગ્ય સ્તર જાળવી રાખવા માટે નીચે મુજબના આહાર અને જીવનશૈલીનો સમાવેશ કરવો જોઈએ:

• માંસ અને માછલી: નોન-વેજિટેરિયન લોકો માટે લાલ માંસ, સૅલ્મોન અને ટ્યૂના જેવી માછલીઓ B12 નો અદ્ભુત સ્ત્રોત છે.

• ઈંડા અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: શાકાહારીઓ માટે દૂધ, દહીં, પનીર, ચીઝ અને ઈંડામાંથી પૂરતા પ્રમાણમાં B12 મળી રહે છે.

• ફોર્ટિફાઇડ ફૂડ્સ: સંપૂર્ણ શાકાહારી કે વીગન (Vegan) લોકો માટે B12 થી સમૃદ્ધ હોય તેવા અનાજ (Cereals), પ્લાન્ટ બેઝ્ડ મિલ્ક (જેમ કે સોયા મિલ્ક કે ઓટ મિલ્ક) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

• સપ્લિમેન્ટ્સ અને તબીબી સલાહ: જો આહાર દ્વારા વિટામિન B12 નું સ્તર સુધરતું ન હોય અથવા શોષણની સમસ્યા હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન B12 ના સપ્લિમેન્ટ્સ કે ઇન્જેક્શન લેવા હિતાવહ છે.

આ લક્ષણોને પ્રારંભિક તબક્કે જ ઓળખીને યોગ્ય આહાર અથવા તબીબી સારવાર શરૂ કરવાથી ચેતાતંત્રને થતા કાયમી નુકસાનથી બચી શકાય છે.