ડાયાબિટીસ ન હોય તો પણ શરીરમાં કેમ વધી જાય છે બ્લડ સુગર? જાણો માંદગી અને ઇન્ફેક્શન પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ બ્લડ સુગર લેવલ (રક્તમાં શર્કરાનું પ્રમાણ) વધવાની વાત આવે છે, ત્યારે લોકો તેને સીધા ડાયાબિટીસ સાથે જોડતા હોય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે જે લોકોને ડાયાબિટીસનો કોઈ ભૂતકાળ કે કૌટુંબિક ઇતિહાસ નથી, તેમના શરીરમાં પણ ક્યારેક અચાનક બ્લડ સુગર વધી શકે છે? સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોના મતે, આ એક અસ્થાયી અથવા કામચલાઉ સ્થિતિ છે જે મુખ્યત્વે શરીરમાં થતા કોઈ સંક્રમણ (ઇન્ફેક્શન) કે ગંભીર શારીરિક તાણના કારણે જોવા મળે છે.
ઇન્ફેક્શન વખતે શરીરમાં શું બદલાય છે?
જ્યારે પણ આપણા શરીરમાં કોઈ વાયરસ, બેક્ટેરિયા કે અન્ય રોગકારક જીવાણુઓ પ્રવેશે છે, ત્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) તેને ખતમ કરવા માટે તરત જ સક્રિય થઈ જાય છે. આ રોગપ્રતિકારક લડાઈ દરમિયાન શરીરના આંતરિક હોર્મોન્સ, મેટાબોલિઝ્મ (ચયાપચયની ક્રિયા), ભૂખ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓમાં ઝડપી ફેરફારો થાય છે. આ ફેરફારો સીધી રીતે ગ્લુકોઝના ઉત્પાદન અને તેના શરીર દ્વારા થતા ઉપયોગ પર અસર કરે છે. પરિણામે, ડાયાબિટીસ વગરની વ્યક્તિમાં પણ લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર સામાન્ય મર્યાદા કરતાં વધી જાય છે.
મેડિકલ વિજ્ઞાન શું કહે છે? સમજાવે છે નિષ્ણાત તબીબ
એલીટ કેર ક્લિનિકના કન્સલ્ટન્ટ ફિઝિશિયન ડૉ. પેલેટ્ટી શિવકાર્તિક રેડ્ડીના જણાવ્યા અનુસાર, “જ્યારે શરીર કોઈ ચેપનો સામનો કરી રહ્યું હોય છે, ત્યારે તે શારીરિક તાણ (Physical Stress) ની સ્થિતિમાંથી પસાર થાય છે. આ સંક્રમણ સામે લડવા માટે શરીરને વધુ પડતી ઊર્જાની જરૂર પડે છે. આ ઊર્જા પૂરી પાડવા માટે આપણું શરીર કોર્ટિસોલ, એડ્રેનાલિન અને ગ્લુકોગન જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે.”
ડૉ. રેડ્ડી વધુમાં ઉમેરે છે કે, “આ હોર્મોન્સ સીધા લીવર (યકૃત) ને ઉત્તેજિત કરે છે જેથી તે લોહીમાં વધુ ગ્લુકોઝ છોડે. આ જ સમયે, શરીરના કોષો અને પેશીઓમાં ઇન્સ્યુલિનની અસરકારકતા ઘટી જાય છે. ભલે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) યોગ્ય માત્રામાં ઇન્સ્યુલિન બનાવતું હોય, છતાં સ્નાયુઓ દ્વારા ગ્લુકોઝનું શોષણ ઘટે છે. તબીબી ભાષામાં આ અસ્થાયી સ્થિતિને ‘સ્ટ્રેસ હાઇપરગ્લાયકેમિઆ’ (Stress Hyperglycemia) કહેવામાં આવે છે.”
શું બીમારી વખતે વધેલું સુગર એટલે ડાયાબિટીસ?
કોઈપણ નાની કે મોટી બીમારી વખતે બ્લડ સુગર વધી જવું એ વાતનો પુરાવો નથી કે વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ થઈ ગયો છે. દરેક વ્યક્તિમાં ઇન્ફેક્શનની તીવ્રતા, લેવામાં આવતી દવાઓ અને તેના ચયાપચય સ્વાસ્થ્યના આધારે સુગર લેવલ અલગ-અલગ વધી શકે છે. હળવા તાવ કે શરદીમાં સુગરમાં થોડો વધારો થાય છે, જ્યારે ગંભીર ઇન્ફેક્શનમાં સુગર લેવલ ખૂબ ઊંચું જઈ શકે છે.
ડૉ. રેડ્ડી સ્પષ્ટ કરે છે કે, અચાનક બીમારી દરમિયાન એક જ વાર માપવામાં આવેલા બ્લડ સુગર રિપોર્ટના આધારે કોઈને ડાયાબિટીસ દર્દી જાહેર કરી શકાય નહીં. બીમારી સંપૂર્ણપણે મટી ગયા પછી અને શરીર સામાન્ય સ્થિતિમાં આવ્યા બાદ જ સાચું નિદાન શક્ય બને છે.
સાચું નિદાન મેળવવા માટે કયા ટેસ્ટ કરાવવા?
જો બીમારી દરમિયાન તમારું બ્લડ સુગર વધેલું જણાય, તો બીમારીમાંથી સાજા થયા પછી ઉપવાસ ગ્લુકોઝ (Fasting Blood Sugar) અને HbA1c ટેસ્ટ કરાવવો અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે. HbA1c ટેસ્ટ છેલ્લા ૨ થી ૩ મહિનાના સરેરાશ બ્લડ સુગર લેવલને દર્શાવે છે. ટૂંકા ગાળાની બીમારી કે ઇન્ફેક્શનના કારણે થતા ફેરફારોથી HbA1c ના પરિણામ પર કોઈ મોટી અસર પડતી નથી. તેથી, આ ટેસ્ટથી ચોક્કસ ખબર પડે છે કે વધેલું સુગર માત્ર કામચલાઉ હતું કે ખરેખર ડાયાબિટીસની શરૂઆત છે.
