માઇગ્રેનનું કારણ શું છે? મહિલાઓને પુરુષો કરતાં વધુ કેમ થાય છે અડધું માથું દુખવાની સમસ્યા?

માઈગ્રેનનું ગણિત: સ્ત્રીઓમાં પુરુષો કરતાં વધુ કેમ જોવા મળે છે માથાનો અસહ્ય દુખાવો? જાણો ન્યુરોલોજીસ્ટનો અભિપ્રાય

માઈગ્રેન એ માત્ર સામાન્ય માથાનો દુખાવો નથી, પરંતુ એક જટિલ ન્યુરોલોજીકલ સમસ્યા છે જે વ્યક્તિની દિનચર્યાને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે. કલાકો કે દિવસો સુધી ચાલતો આ અસહ્ય દુખાવો, ઉલટી, ચક્કર, તેજસ્વી પ્રકાશ અને તીવ્ર અવાજ પ્રત્યેની અતિસંવેદનશીલતા જેવા લક્ષણો સાથે આવે છે. તબીબી સંશોધનો અને આંકડા દર્શાવે છે કે પુરુષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓ માઈગ્રેનનો શિકાર વધુ બને છે. ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ (નોઈડા) ના વરિષ્ઠ સલાહકાર ન્યુરોલોજીસ્ટ ડૉ. નેહા પંડિતાના જણાવ્યા મુજબ, સ્ત્રીઓમાં માઈગ્રેનના કિસ્સા વધુ હોવા પાછળ મુખ્યત્વે હોર્મોનલ વધઘટ અને જીવનશૈલી સંબંધિત પરિબળો જવાબદાર છે.

૧. હોર્મોન્સની વધઘટ: માઈગ્રેનનું મુખ્ય કારણ

સ્ત્રીઓના શરીરમાં જીવનના જુદા જુદા તબક્કે થતા હોર્મોનલ ફેરફારો માઈગ્રેનની તીવ્રતા અને પેટર્નને સીધી રીતે અસર કરે છે. ખાસ કરીને એસ્ટ્રોજન (Estrogen) હોર્મોનનો સ્તર ઘટે ત્યારે મગજની નસો પર તેની અસર થાય છે.

માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle): મોટાભાગની સ્ત્રીઓને માસિક સ્રાવ શરૂ થવાના થોડા દિવસો પહેલા કે તે દરમિયાન તીવ્ર માઈગ્રેનનો અનુભવ થાય છે, જેને ‘મેન્સ્ટ્રુઅલ માઈગ્રેન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ગર્ભાવસ્થા અને બાળજન્મ: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કેટલીક સ્ત્રીઓને હોર્મોન્સ સ્થિર થવાને કારણે માઈગ્રેનમાં રાહત મળે છે, પરંતુ બાળજન્મ પછી ઊંઘનો અભાવ, હોર્મોનલ ફેરફારો અને શારીરિક થાકને કારણે આ સમસ્યા ફરી ઉભરી શકે છે.

મેનોપોઝ (Menopause): માસિક બંધ થવાના તબક્કા દરમિયાન હોર્મોન્સમાં અનિયમિતતા વધવાથી માઈગ્રેન હુમલા વધી શકે છે, જોકે મેનોપોઝ પૂર્ણ થયા પછી ઘણી સ્ત્રીઓમાં આ સમસ્યા કાયમી ધોરણે ઓછી થઈ જાય છે.

૨. માત્ર હોર્મોન્સ નહીં, આ પરિબળો પણ છે જવાબદાર

ડૉ. પંડિતા સ્પષ્ટ કરે છે કે હોર્મોન્સ ઉપરાંત દૈનિક જીવનશૈલીના ઘણા ઘટકો માઈગ્રેનના ટ્રિગર (પ્રેરક પરિબળ) તરીકે કામ કરે છે:

માનસિક તણાવ (Stress): ઘર અને ઓફિસની જવાબદારીઓ સંતુલિત કરતી વખતે સ્ત્રીઓમાં તણાવનું પ્રમાણ વધે છે, જે માઈગ્રેનનો મોટો સોર્સ છે.

અપૂરતી ઊંઘ અને થાક: અનિયમિત ઊંઘની દિનચર્યા અથવા ઊંઘનો અભાવ મગજની ચેતાઓને ઉત્તેજિત કરે છે.

ડીહાઈડ્રેશન અને ખોરાક: પૂરતું પાણી ન પીવું, ભોજનનો સમય ચૂકી જવો કે ભૂખ્યા રહેવું એ માઈગ્રેન લાવવાના સામાન્ય કારણો છે.

૩. માઈગ્રેનને નિયંત્રિત કરવા માટે નિષ્ણાતની સલાહ

જો તમે વારંવાર માઈગ્રેનથી પીડાતા હોવ, તો તબીબો ખાસ ‘માથાના દુખાવાની ડાયરી’ (Headache Diary) રાખવાની ભલામણ કરે છે.

ડાયરી મેન્ટેન કરવી: માથાનો દુખાવો ક્યારે શરૂ થયો, તે સમયે માસિક ચક્રનો કયો દિવસ હતો, તમે શું ખાધું હતું, અને ઊંઘ કેટલી મળી હતી તેની નોંધ રાખવાથી ચોક્કસ ટ્રિગર્સ ઓળખવામાં મદદ મળે છે.

જીવનશૈલીમાં સુધારો: સમયસર ભોજન લેવું, પૂરતું પાણી પીવું અને દરરોજ ૭ થી ૮ કલાકની શાંતિપૂર્ણ ઊંઘ લેવી અત્યંત જરૂરી છે.

૪. ક્યારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?

દરેક માથાનો દુખાવો માઈગ્રેન હોતો નથી. પરંતુ જો તમને નીચે મુજબના ગંભીર લક્ષણો જણાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને અવગણવાને બદલે તાત્કાલિક ઈમરજન્સી મેડિકલ મદદ લેવી જોઈએ:

અચાનક અને અત્યંત તીવ્ર માથાનો દુખાવો થવો (Thunderclap Headache).

શરીરના કોઈ ભાગમાં નબળાઈ કે લકવા જેવી અસર અનુભવાવી.

બોલવામાં તોતડાપણું કે સ્પષ્ટ ન બોલી શકવું.

આંખે ધૂંધળું દેખાવું અથવા દ્રષ્ટિ જતી રહેવી.

ચક્કર આવવા, મૂંઝવણ થવી કે બેભાન થઈ જવું.