ખાલી પેટે બ્લડ શુગર 100 હોવું જોઈએ કે 125? જાણો ફાસ્ટિંગ અને જમ્યા પછીનું સેફ શુગર લેવલ

શું તમારું બ્લડ શુગર પણ સવારે વધી જાય છે? ભૂલથી પણ આ આંકડાઓને નજરઅંદાજ ન કરતા!

આજના આધુનિક યુગમાં ડાયાબિટીસ એક અત્યંત ગંભીર અને ઝડપથી ફેલાતી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. ખરાબ જીવનશૈલી, અસંતુલિત આહાર, માનસિક તણાવ અને મોટાપો (મેદસ્વિતા) આ રોગ થવાના મુખ્ય કારણો છે. આજે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓની સંખ્યામાં ચિંતાજનક વધારો થઈ રહ્યો છે. આ રોગને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે લાખો લોકોએ દરરોજ બે થી ત્રણ વાર દવાઓ લેવી પડે છે. પરંતુ સૌથી મોટી દુઃખદ બાબત એ છે કે, મોટાભાગના લોકોને એ જ ખબર નથી હોતી કે સવારે ખાલી પેટે અને જમ્યાના બે કલાક પછી શરીરમાં શુગરનું પ્રમાણ કેટલું હોવું જોઈએ. જો સમયસર શુગર લેવલની સાચી જાણકારી મેળવી લેવામાં આવે, તો અનેક ગંભીર શારીરિક જટિલતાઓથી બચી શકાય છે.

વ્યક્તિ કેમ બને છે ડાયાબિટીસનો શિકાર?

ડાયાબિટીસ એક એવી મેટાબોલિક સ્થિતિ છે જેમાં આપણા લોહીમાં ગ્લુકોઝ (શુગર) નું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે. આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેમાંથી શરીરને ગ્લુકોઝ મળે છે, અને આ ગ્લુકોઝને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવાનું કામ આપણા સ્વાદુપિંડ (Pancreas) દ્વારા બનાવવામાં આવતું ‘ઇન્સ્યુલિન’ નામનું હોર્મોન કરે છે.

જ્યારે સ્વાદુપિંડ પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી, અથવા તો શરીરના કોષો બનાવેલા ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે યોગ્ય પ્રતિસાદ આપતા નથી, ત્યારે લોહીમાં ગ્લુકોઝ એકઠું થવા લાગે છે અને વ્યક્તિ ડાયાબિટીસનો ભોગ બને છે. ડાયાબિટીસ માત્ર લોહીમાં શુગર વધારવા પૂરતો સીમિત નથી રહેતો, પરંતુ તે ધીમે ધીમે શરીરના મુખ્ય અંગો જેવા કે હૃદય, કિડની, આંખો, ચેતાતંત્ર (Nerves) અને ફેફસાંને નુકસાન પહોંચાડવાનું શરૂ કરે છે. એટલા માટે જ તેને ‘સાયલન્ટ કિલર’ કહેવામાં આવે છે અને સમયસર તેને નિયંત્રિત કરવું અનિવાર્ય બને છે.

સવારે ખાલી પેટે (Fasting) શુગર લેવલ કેટલું હોવું જોઈએ?

બ્લડ શુગરનું નિયમિત ચેકઅપ કરાવવું ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે આંકડાઓની ખબર હશે તો જ તમે તેને ડાયટ અને કસરત દ્વારા કંટ્રોલ કરી શકશો. ખાલી પેટે કરાવવામાં આવતા ટેસ્ટને ‘ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ ટેસ્ટ’ (Fasting Blood Glucose Test) કહે છે.

‘અમેરિકન ડાયાબિટીસ એસોસિએશન’ (ADA) ના માર્ગદર્શિકા મુજબ, ફાસ્ટિંગ ટેસ્ટ આપતા પહેલા વ્યક્તિએ ઓછામાં ઓછા 8 કલાક સુધી કશું પણ ખાધા-પીધા વિના (પાણી સિવાય) રહેવું પડે છે. તેથી આ ટેસ્ટ સવારે ઉઠ્યા પછી તરત, નાસ્તો કર્યા પહેલાં કરવામાં આવે છે. શુગરના આંકડાઓને આ રીતે સમજી શકાય છે:

• સામાન્ય (Normal): જો ખાલી પેટે તમારું બ્લડ શુગર 100 mg/dL થી ઓછું આવે છે, તો તમે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ છો.

• પ્રી-ડાયાબિટીસ (Pre-diabetes): જો તમારું શુગર 100 mg/dL થી 125 mg/dL ની વચ્ચે આવે છે, તો આ સ્થિતિને પ્રી-ડાયાબિટીસ કહેવાય છે. આનો અર્થ એ છે કે તમને ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ છે અને તમારે અત્યારથી જ સાવધાન થવાની જરૂર છે.

• ડાયાબિટીસ (Diabetes): જો ફાસ્ટિંગ શુગર 126 mg/dL કે તેથી વધુ નોંધાય છે, તો તે ડાયાબિટીસનું સ્પષ્ટ લક્ષણ છે.

જમ્યાના બે કલાક પછી (Post-Prandial / OGTT) સેફ શુગર લેવલ કેટલું?

ઘણીવાર ખાલી પેટે શુગર નોર્મલ આવવા છતાં જમ્યા પછી તે અચાનક વધી જતું હોય છે. આ માટે જમ્યા પછીનો ટેસ્ટ અથવા ‘ઓરલ ગ્લુકોઝ ટોલરન્સ ટેસ્ટ’ (OGTT) કરવામાં આવે છે. OGTT માં દર્દીને ખાસ મીઠું ગ્લુકોઝ ડ્રિંક પીવડાવવામાં આવે છે અને તેના બરાબર બે કલાક પછી લોહીનું સેમ્પલ લેવામાં આવે છે. આ ટેસ્ટથી ડોક્ટરને ખબર પડે છે કે તમારું શરીર શુગરને પ્રોસેસ કરવામાં કેટલું સક્ષમ છે.

જમ્યાના બે કલાક પછીના શુગર લેવલના આંકડા નીચે મુજબ હોવા જોઈએ:

• સામાન્ય (Normal): જમ્યાના બે કલાક પછી શુગર લેવલ 140 mg/dL થી ઓછું હોવું જોઈએ.

• પ્રી-ડાયાબિટીસ (Pre-diabetes): જો આ આંકડો 140 mg/dL થી 199 mg/dL ની વચ્ચે રહે છે, તો તેને પ્રી-ડાયાબિટીસ ગણવામાં આવે છે.

• ડાયાબિટીસ (Diabetes): જો જમ્યા પછી શુગર 200 mg/dL કે તેથી વધુ આવે છે, તો વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ થયો હોવાનું નિદાન થાય છે.

સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે શું ધ્યાનમાં રાખવું?

જો તમારા બ્લડ શુગરના આંકડા પ્રી-ડાયાબિટીસ કે ડાયાબિટીસની શ્રેણીમાં આવતા હોય, તો ગભરાવાને બદલે સભાન બનવાની જરૂર છે. જીવનશૈલીમાં કેટલાક સકારાત્મક ફેરફારો કરીને તમે તેને સરળતાથી કંટ્રોલ કરી શકો છો:

1. આહારમાં સુધારો: પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, ગળી વસ્તુઓ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને વધુ પડતા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ (જેમ કે મેંદો, સફેદ ચોખા) નું સેવન ઘટાડો. તમારા ખોરાકમાં લીલા શાકભાજી, ફાઇબરથી ભરપૂર આહાર અને અનાજનો સમાવેશ કરો.

2. નિયમિત વ્યાયામ: દરરોજ ઓછામાં ઓછી 30 થી 40 મિનિટ ઝડપી ચાલવું (Brisk Walk), યોગ કે હળવી કસરતો કરવી શુગર લેવલ ઘટાડવામાં ખૂબ જ મદદરૂપ થાય છે.

3. વજન નિયંત્રિત કરો: જો તમારું વજન વધારે હોય તો તેને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરો, કારણ કે વજન ઘટવાથી ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતામાં સુધારો થાય છે.

4. ડૉક્ટરી સલાહ: જાતે દવાઓ શરૂ કરવાને બદલે કે બંધ કરવાને બદલે યોગ્ય ડૉક્ટર કે એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની સલાહ લો અને સમયાંતરે રક્તપરીક્ષણ (જેમ કે HbA1c ટેસ્ટ) કરાવતા રહો.