શું તમે પણ કલાકો સુધી રીલ્સ સ્ક્રોલ કરો છો? જાણો માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર થતી ગંભીર અસરો

રીલ્સની લત સ્વાસ્થ્ય પર કેવી રીતે કરે છે અસર? જાણો આ માનસિક જાળમાંથી છૂટકારો મેળવવાની સરળ રીતો

આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર શોર્ટ વિડિયો અથવા રીલ્સ જોવી એ નાના બાળકોથી લઈને વડીલો સુધી સૌ કોઈ માટે અત્યંત સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. નવરાશની થોડી મિનિટો વિતાવવા માટે આપણો હાથ સ્માર્ટફોન તરફ જાય છે અને રીલ્સ જોતાં જોતાં કલાકો ક્યાં વીતી જાય છે તેનો ખ્યાલ જ રહેતો નથી. શરૂઆતમાં મનોરંજન જેવી લાગતી આ નિર્દોષ ટેવ જ્યારે વ્યસન (Addiction) નું રૂપ ધારણ કરી લે છે, ત્યારે તે માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અને નકારાત્મક અસરો ઊભી કરવા લાગે છે.

દારૂ કે જુગારના વ્યસન જેવી જ મગજ પર અસર

વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અને મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનોમાં એક અત્યંત ચોંકાવનારી વિગત સામે આવી છે. શોર્ટ વિડિયોનું સતત બિંગ વોચિંગ (વિના રોકટોક સતત જોવું) માત્ર સાધારણ ટાઇમપાસ નથી, પરંતુ તે માનવ મગજના ‘રિવાર્ડ પાથવે’ (Reward Pathway) ને સીધી અસર કરે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, મગજના આ એ જ સંવેદનશીલ ભાગો છે જે દારૂ, નશીલા પદાર્થો અથવા જુગાર રમતી વખતે સક્રિય થાય છે!

જ્યારે પણ આપણે કોઈ નવી અને રસપ્રદ રીલ જોઈએ છીએ, ત્યારે મગજમાં ‘ડોપામાઇન’ (Dopamine) નામનું કેમિકલ રિલીઝ થાય છે જે આપણને ક્ષણિક ખુશી આપે છે. પરંતુ સતત અને લાંબા સમય સુધી રીલ્સ સ્ક્રોલ કરવાથી મગજની આ ડોપામાઇન સિસ્ટમ વધારે પડતી ઉત્તેજિત (Over-stimulated) થઈ જાય છે.

એકાગ્રતા અને રોજિંદા જીવનમાં નીરસતા

મગજમાં ડોપામાઇનની અતિશય ઉત્તેજનાને કારણે મગજની કુદરતી સંવેદનશીલતા ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે. પરિણામે, વ્યક્તિને પુસ્તક વાંચવું, શાંતિથી જમવું કે કોઈ વ્યક્તિ સાથે પ્રત્યક્ષ વાતચીત કરવા જેવા સામાન્ય રોજિંદા કામોમાં આનંદ મળતો બંધ થઈ જાય છે. એટલું જ નહીં, વ્યક્તિમાં કોઈપણ કામ પર લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કેન્દ્રિત (Concentration) કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને નાની નાની વાતો પર ગુસ્સો આવવો કે લાગણીઓ પરથી નિયંત્રણ ગુમાવવું જેવી માનસિક સમસ્યાઓ સર્જાય છે.

અનિદ્રા અને સ્લીપ સાયકલનું ખોરવાવું

રાત્રે મોડે સુધી પથારીમાં પડ્યા પડ્યા રીલ્સ જોવાની ટેવ મગજના ‘સર્કેડિયન રિધમ’ (જે આપણા ઊંઘવાના અને જાગવાના કુદરતી ચક્રને નિયંત્રિત કરે છે) ને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે. મોબાઇલની સ્ક્રીનમાંથી નીકળતો વાદળી પ્રકાશ (Blue Light) ઊંઘ માટે જરૂરી હોર્મોનનું ઉત્પાદન અટકાવે છે, જેના કારણે અનિદ્રા (Insomnia) ની ગંભીર સમસ્યા ઊભી થાય છે.

રીલ્સના વ્યસનમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળવું?

જો તમે કે તમારા પરિવારના કોઈ સભ્ય આ આભાસી દુનિયાના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ ગયા હોય, તો તેનાથી બચવા માટે નીચે મુજબના સરળ અને અસરકારક ઉપાયો અજમાવી શકાય છે:

• સ્ક્રીન ટાઇમ મર્યાદિત કરો: સૌથી પહેલાં તમારા ફોનમાં સોશિયલ મીડિયા એપ્સ માટે ડેઇલી ટાઇમ લિમિટ અથવા સ્ક્રીન ટાઇમ સેટ કરો. નિર્ધારિત સમય પૂરો થતાં જ એપ લોક થઈ જાય તેવી સેટિંગ્સ ઉપયોગી નીવડી શકે છે.

• નવરાશના સમયમાં અન્ય પ્રવૃત્તિઓ કરો: સામાન્ય રીતે લોકો જ્યારે નવરા પડે છે ત્યારે જ ફોન ઉપાડે છે. ફ્રી સમયમાં પુસ્તકો વાંચવા, બહાર વૉક કરવા જવું, સંગીત સાંભળવું કે કોઈ નવી હસ્તકળા શીખવી જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં મનને રોકી રાખો.

• નોટિફિકેશન્સ બંધ કરો: ફોન પર આવતા ધડાધડ નોટિફિકેશન્સ આપણું ધ્યાન ભટકાવે છે. બિનજરૂરી સોશિયલ મીડિયા એપ્સના નોટિફિકેશન ‘ઓફ’ કરી દેવાથી વારંવાર ફોન ચેક કરવાની ઈચ્છા પર કાબૂ મેળવી શકાય છે.

• પરિવાર અને મિત્રો સાથે સમય વિતાવો: વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાંથી બહાર નીકળીને વાસ્તવિક સંબંધોને મહત્વ આપો. ઘરના સભ્યો, બાળકો અને જૂના મિત્રો સાથે પ્રત્યક્ષ વાતચીત કરવાથી મગજને કુદરતી રીતે જ સંતોષ અને ખુશી મળે છે.

સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા આપણી સુવિધા માટે છે, તેના ગુલામ બનવા માટે નહીં. આ બાબતે સમયસર જાગૃત થઈને ટેકનોલોજીનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો એ જ ઉત્તમ સ્વાસ્થ્યની ચાવી છે.