થાક અને નબળાઈ પાછળ વિટામિન B12 ની ઉણપ તો નથી ને? જાણી લો તેના લક્ષણો અને નિદાનની સાચી રીત

શરીરમાં વિટામિન B12 ઘટી જાય ત્યારે ચહેરા અને ત્વચા પર કેવા બદલાવ દેખાય? જાણો તબીબોનું શું કહેવું છે

આજના સમયમાં નબળી જીવનશૈલી અને ખોરાકમાં પોષક તત્વોના અભાવને કારણે વિટામિન B12 ની ઉણપ ખૂબ જ સામાન્ય બની ગઈ છે. તાજેતરમાં નેચરોપેથિક ડૉક્ટર જેનિન બોવરિંગે વિટામિન B12 ની ઉણપ દર્શાવતા મોં પરના ત્રણ મુખ્ય સંકેતો વિશે ચર્ચા કરી હતી, જેમાં મોં પર બહેરાશ (સન્ન થઈ જવું), નાના લાલ ધબ્બા અને કાળા ડાઘ અથવા પિગ્મેન્ટેશન (છાઇ) નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે પાચનતંત્ર (Gut Health) સુધારવા અને કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ લેવાની સલાહ આપી હતી.

પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું માત્ર મોં પરના આ બદલાવોના આધારે વિટામિન B12 ની ઉણપ નક્કી કરી શકાય? અને શું સૂર્યપ્રકાશ કે પ્રોબાયોટિક્સથી આ ઉણપ પૂરી થઈ શકે છે? ચાલો, મુંબઈ સેન્ટ્રલની વોકહાર્ટ હોસ્પિટલ્સના ઇન્ટરનલ મેડિસિન કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. હની સાવલાના મતે આ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

શું વિટામિન B12 ની ઉણપથી મોં પર બહેરાશ, લાલ ધબ્બા કે ડાઘ થઈ શકે?

વિટામિન B12 શરીર માટે અત્યંત જરૂરી પોષક તત્વ છે. તે લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) ના નિર્માણ, ચેતાતંત્ર (Nerve Function) ની કામગીરી અને DNA સંશ્લેષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ડૉ. હની સાવલાના જણાવ્યા મુજબ, “વિટામિન B12 ની ઉણપથી ક્યારેક ત્વચા અને મોંના કોષોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે, પરંતુ આ લક્ષણો માત્ર B12 ની ઉણપના જ છે એવું કહી શકાય નહીં. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ત્વચા પર, ખાસ કરીને હાથ અને પગ પર ઘાટા કાળા ડાઘ પડી જાય છે, જ્યારે કેટલાક દર્દીઓમાં જીભ લાલ, લીસી અથવા દુખાવા વાળી બની જાય છે.”

જ્યારે વિટામિન B12 ની ઉણપ ચેતાતંત્ર (નર્વસ સિસ્ટમ) પર અસર કરે છે, ત્યારે મોં કે ચહેરા પર ખાલી ચડવી અથવા બહેરાશ અનુભવાવી જેવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે, પરંતુ આવું ખૂબ ઓછા કિસ્સાઓમાં બને છે. જ્યારે મોં પર નાના લાલ ધબ્બા પડવા એ B12 ની ઉણપનો કોઈ સાબિત થયેલો સીધો સંકેત નથી.

ડૉક્ટર ઉમેરે છે કે, “ચહેરા પર બહેરાશ કે ઝણઝણાટી થવી એ ચેતાતંત્ર સાથે જોડાયેલી સમસ્યા હોઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર આ લક્ષણોના આધારે જાતે જ ડાયગ્નોસિસ કરી લેવું યોગ્ય નથી. જો આવા લક્ષણો સતત રહેતા હોય, તો ડૉક્ટર પાસે જઈને સાચું કારણ જાણવું જરૂરી છે.”

વિટામિન B12 ની ઉણપના અન્ય મુખ્ય લક્ષણો

વિટામિન B12 ની ઉણપ ખૂબ ધીમે ધીમે વધે છે, તેથી શરૂઆતમાં લોકો તેને સામાન્ય થાક કે માનસિક તણાવ માનીને અવગણે છે. ડૉ. સાવલાના મતે નીચે મુજબના સામાન્ય લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:

• સતત થાક અને નબળાઈ: પૂરી ઊંઘ અને આરામ લીધા પછી પણ વ્યક્તિ સતત થાકેલી અનુભવે છે અને શરીરમાં ઊર્જાનો અભાવ લાગે છે.

• ત્વચાનો પીળો પડી જવો અને શ્વાસ ચડવો: B12 ની ઉણપથી શરીરમાં એનિમિયા (લોહીની ટકાવારી ઘટવી) થઈ શકે છે. જેના કારણે ત્વચા પીળી પડી જાય છે, ચક્કર આવે છે અને થોડું ચાલવાથી શ્વાસ ફૂલવા લાગે છે.

• હાથ-પગમાં ખાલી ચડવી કે ઝણઝણાટી: ચેતાતંત્ર પર અસર પડવાને કારણે હાથ અને પગના પંજામાં પિન ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી કે સન્નતા અનુભવાય છે.

• યાદશક્તિ અને એકાગ્રતામાં ઘટાડો: માનસિક રીતે સ્પષ્ટતા ન રહેવી, ભૂલી જવાની ટેવ પડવી કે કોઈ કામમાં ચિત્ત ન ચોંટવું એ પણ B12 ઘટી જવાનો સંકેત છે.

• સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી: જો ઉણપ વધુ ગંભીર બને, તો ચેતાઓને નુકસાન થવાને કારણે ચાલતી વખતે સંતુલન જાળવવામાં કે સીધી રેખામાં ચાલવામાં તકલીફ પડે છે.

શું સૂર્યપ્રકાશ કે ડાયેટથી B12 ની ઉણપ દૂર થાય?

અહીં એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે સૂર્યપ્રકાશમાંથી વિટામિન D મળે છે, વિટામિન B12 નહીં. સૂર્યપ્રકાશથી B12 ની ઉણપ ક્યારેય દૂર થઈ શકતી નથી.

તેવી જ રીતે, પાચનતંત્ર (Gut Health) સારું રાખવાથી ખોરાકમાંથી B12 નું શોષણ (Absorption) સુધરી શકે છે, પણ જો શરીરમાં B12 નું સ્તર ખૂબ નીચું જતું રહ્યું હોય, તો માત્ર પ્રોબાયોટિક્સ કે ખોરાકથી તે તરત પૂરું થતું નથી.

ડૉક્ટરની સલાહ અને ટેસ્ટ ક્યારે કરાવવો?

જો તમને ઉપર દર્શાવેલા લક્ષણોમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ સતત અનુભવાતું હોય, તો જાતે દવાઓ કે સપ્લીમેન્ટ્સ શરૂ કરવાને બદલે તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.

• કયો ટેસ્ટ કરાવવો?: ડૉક્ટર્સ સામાન્ય રીતે Vitamin B12 Serum Test કરાવવાની સલાહ આપે છે. આ લોહીની સાદી તપાસથી શરીરમાં B12 નું સાચું પ્રમાણ જાણી શકાય છે.

• સારવાર: જો ટેસ્ટમાં B12 ઓછું આવે, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ઓરલ સપ્લીમેન્ટ્સ (ટેબ્લેટ) અથવા B12 ના ઇંજેક્શન લેવાથી આ સમસ્યા ખૂબ ઝડપથી અને સચોટ રીતે દૂર થઈ જાય છે.

ત્વચા પરના ફેરફારો કે થાકને સામાન્ય ગણીને ટાળવાને બદલે યોગ્ય સમયે લોહીની તપાસ કરાવીને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી એ જ સ્વાસ્થ્ય માટે શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.