“શરીર માટે શું વધુ ખતરનાક છે — લો બ્લડ સુગર કે હાઈ બ્લડ સુગર?”

લો બ્લડ સુગર વધુ ખતરનાક કે હાઈ બ્લડ સુગર? નિષ્ણાતે આપ્યો મહત્ત્વનો જવાબ

આનો જવાબ માત્ર એટલો સરળ નથી કે કયો આંકડો મોટો છે કે નાનો. આ બંને પરિસ્થિતિઓ શરીર માટે અત્યંત ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે, પરંતુ તે શરીર પર અલગ-અલગ રીતે અસર કરે છે અને તેમના જોખમની ઝડપ (speed of danger) પણ જુદી જુદી હોય છે.

તાજેતરમાં જ કોરા (Quora) પર એક યુઝરે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો: “લો બ્લડ સુગર અને હાઈ બ્લડ સુગર વચ્ચે માનવ શરીર માટે કયું વધારે જોખમી છે?” આ પ્રશ્નના ઊંડાણ સુધી પહોંચવા માટે અમે ઝાંન્દ્રા હેલ્થકેરના ડાયાબિટીસ અને ઓબેસિટી નિષ્ણાત ડૉ. રાજીવ કોવિલ સાથે ખાસ વાતચીત કરી. તેમણે સમજાવ્યું કે જ્યારે બ્લડ સુગર અચાનક ઘટી જાય કે ખૂબ વધી જાય ત્યારે શરીરમાં શું થાય છે અને કઈ સ્થિતિમાં તાત્કાલિક મેડિકલ ઇમરજન્સીની જરૂર પડે છે.

૧. લો બ્લડ સુગર (Hypoglycemia): તાત્કાલિક અને ઝડપી જોખમ

ડૉ. રાજીવ કોવિલના જણાવ્યા અનુસાર, લો બ્લડ સુગર (હાઇપોગ્લાયકેમિયા) એ એક એવી સ્થિતિ છે જે મિનિટો કે કલાકોમાં વ્યક્તિ માટે જાનલેવા બની શકે છે. આપણું મગજ મુખ્યત્વે ઊર્જા માટે ગ્લુકોઝ પર આધારિત છે. જ્યારે રક્તમાં સુગરનું સ્તર 70 mg/dL થી નીચે જાય છે, ત્યારે મગજને પૂરતું બળતણ મળતું નથી.

લો બ્લડ સુગરના લક્ષણો અને જોખમો:

• પ્રારંભિક સંકેતો: અચાનક ધ્રૂજારી આવવી, અતિશય પરસેવો થવો, ગભરામણ થવી, અચાનક ખૂબ ભૂખ લાગવી અને ચક્કર આવવા.

• ગંભીર જોખમ: જો સુગરનું સ્તર સતત ઘટતું રહે, તો વ્યક્તિ ભાન ભૂલી શકે છે (Loss of consciousness), તેને ખેંચ (Seizures) આવી શકે છે અથવા તે કોમામાં જઈ શકે છે.

• અચાનક મૃત્યુનું જોખમ: યોગ્ય સમયે ગ્લુકોઝ કે ખોરાક ન મળે તો હાઇપોગ્લાયકેમિયા મિનિટોમાં જ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

આ જ કારણ છે કે લો બ્લડ સુગરને તાત્કાલિક ઇમરજન્સી માનવામાં આવે છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓને હંમેશા તેમની પાસે ગ્લુકોઝની ગોળીઓ, ચોકલેટ કે ગળ્યો જ્યુસ રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

૨. હાઈ બ્લડ સુગર (Hyperglycemia): ધીમું પણ ઊંડું નુકસાન

બીજી તરફ, હાઈ બ્લડ સુગર (હાઇપરગ્લાયકેમિયા) સામાન્ય રીતે ધીમે ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે. જ્યારે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર લાંબા સમય સુધી 180-200 mg/dL થી વધુ રહે છે, ત્યારે તે શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગોને અંદરથી નુકસાન પહોંચાડવાનું શરૂ કરે છે.

હાઈ બ્લડ સુગરના લક્ષણો અને લાંબા ગાળાની અસરો:

• પ્રારંભિક સંકેતો: વારંવાર પેશાબ થવો, સતત તરસ લાગવી, આંખે ઝાંખપ આવવી, વધુ પડતો થાક લાગવો અને ઘા રૂઝાવામાં વાર લાગવી.

• લાંબા ગાળાનું નુકસાન (Chronic Damage): જો મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી સુગર કંટ્રોલમાં ન રહે, તો તે હૃદયરોગનો હુમલો (Heart Attack), કિડની ફેલ્યોર (Kidney Disease), આંખોનું અંધાપો (Retinopathy) અને નસોને નુકસાન (Neuropathy) કરી શકે છે.

હાઈ બ્લડ સુગરમાં તાત્કાલિક જોખમ (Acute Danger):

જો કે હાઈ બ્લડ સુગર ધીમે ધીમે અસર કરે છે, પરંતુ જો સુગરનું સ્તર 300-400 mg/dL ની ઉપર જતું રહે, તો તે Diabetic Ketoacidosis (DKA) અથવા Hyperosmolar Hyperglycemic State (HHS) જેવી ગંભીર સ્થિતિ પેદા કરી શકે છે, જેમાં રક્તમાં એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને આ સ્થિતિ પણ જીવલેણ બની શકે છે.

નિષ્ણાતનો ચુકાદો: કયું વધારે જોખમી છે?

ડૉ. રાજીવ કોવિલ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો સમયમર્યાદા (Time Factor) ની દ્રષ્ટિએ જોઈએ, તો લો બ્લડ સુગર (Hypoglycemia) વધુ ખતરનાક છે, કારણ કે તે વ્યક્તિને સંભાળવાનો સમય આપ્યા વગર મિનિટોમાં જીવલેણ પરિસ્થિતિમાં મૂકી દે છે.

જો કે, જો લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય (Long-term Health) ની દ્રષ્ટિએ જોઈએ, તો હાઈ બ્લડ સુગર (Hyperglycemia) એક “સાયલન્ટ કિલર” છે, જે ધીમે ધીમે શરીરના મુખ્ય અંગોને કાયમી ધોરણે નુકસાન પહોંચાડે છે.

તાત્કાલિક મેડિકલ મદદ ક્યારે લેવી?

નીચે આપેલી પરિસ્થિતિઓમાં દર્દીને વિલંબ કર્યા વિના હોસ્પિટલ કે ડોક્ટર પાસે લઈ જવું જોઈએ:

1. લો બ્લડ સુગર માટે: જો વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય, ગ્લુકોઝ આપ્યા પછી પણ ૧૫ મિનિટમાં ભાનમાં ન આવે અથવા તેને ખેંચ આવવા લાગે.

2. હાઈ બ્લડ સુગર માટે: જો દર્દીને સતત ઉલટી થતી હોય, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડતી હોય, મોંમાંથી ફળ જેવી ગંધ આવતી હોય (DKA ના ચિહ્નો) અથવા સુગરનું સ્તર કંટ્રોલ બહાર થઈ ગયું હોય.