રૂપિયાને મળ્યો ઓક્સિજન! રિઝર્વ બેંકની આ યોજનાથી દેશમાં વહી વિદેશી નાણાંની નદી!
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા દેશમાં વિદેશી મુદ્રા ભંડોળ (Foreign Exchange Reserves) વધારવા અને રૂપિયાની સ્થિરતા જાળવવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી વિશેષ ‘USD-INR ફોરેક્સ સ્વેપ ફેસિલિટી’ (Special USD-INR Swap Facility) એ બજારમાં અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે. રિઝર્વ બેંક દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરમાં ઉપલબ્ધ ડેટા અનુસાર, ૩૧ ઓગસ્ટ સુધીમાં આ ખાસ સ્કીમ દ્વારા દેશમાં કુલ ૧૩૬.૩૮ અબજ અમેરિકન ડોલર ( $136.38 Billion ) નો જંગી વિદેશી મુદ્રા પ્રવાહ (Inflow) પ્રાપ્ત થયો છે.
આ યોજના હેઠળ ભારતીય બેંકો દ્વારા વિદેશી નાણાં એકત્રિત કરવામાં જે સફળતા મળી છે, તેમાં સૌથી મોટો અને નોંધપાત્ર ફાળો નોન-રેસિડેન્ટ ઈન્ડિયન્સ (NRIs) દ્વારા કરવામાં આવેલી FCNR(B) ડિપોઝિટ્સનો રહ્યો છે. દેશના વિદેશી નાણાકીય ભંડોળને મજબૂત કરવા માટે બેંકિંગ ક્ષેત્રે આ આંકડો અત્યંત આશાસ્પદ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટ્સનો સિંહફાળો: $127.23 અબજનો જંગી સ્વીકાર
આરબીઆઈ દ્વારા બુધવારે જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે આ સ્વેપ ફેસિલિટી હેઠળ ભારતીય બેંકોએ માત્ર FCNR(B) ડિપોઝિટ્સના માધ્યમથી જ ૧૨૭.૨૩ અબજ ડોલર ($127.23 Billion) નો મોટો હિસ્સો એકત્રિત કર્યો છે. એટલે કે કુલ $136.38 અબજના પ્રવાહમાંથી મોટા ભાગનો હિસ્સો એનઆરઆઈ થાપણદારો તરફથી આવ્યો છે.
FCNR(B) એટલે કે ‘ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (બેંક) ડિપોઝિટ્સ’ (Foreign Currency Non-Resident Deposits) એ એક ખાસ પ્રકારનું ટર્મ ડિપોઝિટ ખાતું છે. બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) ભારતીય બેંકોમાં અમેરિકન ડોલર, પાઉન્ડ, યુરો કે અન્ય માન્ય વિદેશી ચલણમાં આ થાપણો જાળવી રાખે છે. આ સ્કીમમાં રોકાણકારોને વિદેશી ચલણના દરમાં થતા ઉતાર-ચઢાવના જોખમ (Exchange Rate Risk) થી સુરક્ષા મળે છે, જેના કારણે બિન-નિવાસી ભારતીયોમાં આ ડિપોઝિટ્સ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.
RBI ની વિશેષ સ્વેપ સ્કીમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય
રિઝર્વ બેંકે દેશમાં વિદેશી ચલણના પ્રવાહને વેગ આપવા અને વૈશ્વિક બજારમાં ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યને ટેકો આપવાના હેતુથી ૮ જૂન ના રોજ આ વિશેષ USD-INR ફોરેક્સ સ્વેપ ફેસિલિટી લોન્ચ કરી હતી.
આ યોજનામાં મુખ્યત્વે ત્રણ નાણાકીય સ્ત્રોતોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા:
૧. FCNR(B) ડિપોઝિટ્સ: NRIs દ્વારા ભારતીય બેંકોમાં જમા કરાતી વિદેશી ચલણની થાપણો.
૨. એક્સટર્નલ કોમર્શિયલ બોરોઇંગ્સ (ECBs): ભારતીય કંપનીઓ અને પાત્ર સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી ધિરાણકર્તાઓ (Lenders) પાસેથી મેળવવામાં આવતી લોન.
૩. ઓવરસીઝ ફોરેન કરન્સી બોન્ડ્સ (OFCBs): ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે વિદેશી ચલણમાં જારી કરવામાં આવતા બોન્ડ્સ.
આ ત્રણેય સ્ત્રોતો દ્વારા દેશમાં ડોલરનો પુરવઠો વધારવા અને ભારતીય નાણાકીય ક્ષેત્રમાં તરલતા (Liquidity) જાળવી રાખવા માટે આ સ્વેપ વિન્ડો ખોલવામાં આવી હતી.
ECBs અને OFCBs ની કામગીરી અને મહત્ત્વ
વિદેશી ચલણ એકત્રિત કરવામાં FCNR(B) ઉપરાંત બાકીના બે ઘટકો – ECBs અને OFCBs – એ પણ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે.
-
એક્સટર્નલ કોમર્શિયલ બોરોઇંગ્સ (ECBs): જ્યારે ભારતીય કોર્પોરેટ કંપનીઓને તેમના બિઝનેસ વિસ્તાર, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સ કે મશીનરીની ખરીદી માટે મોટો ખર્ચ કરવાનો હોય છે, ત્યારે તેઓ ભારતીય બજાર કરતાં વિદેશી બજારોમાંથી નીચા વ્યાજદરે લોન લેવાનું પસંદ કરે છે. ECB ના માધ્યમથી વિદેશી મૂડી સીધી ભારતમાં આવે છે.
-
ઓવરસીઝ ફોરેન કરન્સી બોન્ડ્સ (OFCBs): ભારતીય સંસ્થાઓ વૈશ્વિક કેપિટલ માર્કેટમાંથી ભંડોળ મેળવવા માટે વિદેશી ચલણ (જેમ કે ડોલર) માં જારી કરેલા બોન્ડ્સનું વેચાણ કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો આ બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરે છે, જેનાથી ભારતને લાંબા ગાળાની વિદેશી મૂડી પ્રાપ્ત થાય છે.
યોજનાની સમયમર્યાદા અને ભવિષ્યનું આયોજન
આરબીઆઈ દ્વારા આ સુવિધાના વિવિધ ઘટકો માટે અલગ-અલગ સમયમર્યાદા (Deadline) નક્કી કરવામાં આવી હતી.
-
FCNR(B) ડિપોઝિટ્સ માટેનો ગાળો પૂરો થયો: FCNR(B) સ્કીમ હેઠળ થાપણો મેળવવા માટેની સમયમર્યાદા ૩૧ ઓગસ્ટ સુધીની જ હતી. આ મર્યાદિત સમયગાળા દરમિયાન જ બેંકોએ $127.23 અબજ એકત્રિત કરીને અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે.
-
ECBs અને OFCBs વિન્ડો ચાલુ રહેશે: વિદેશી લોન (ECBs) અને ફોરેન કરન્સી બોન્ડ્સ (OFCBs) માટેની સ્વેપ ફેસિલિટી આગામી ૩૧ ડિસેમ્બર સુધી ખુલ્લી રહેશે.
આગામી મહિનાઓમાં ડિસેમ્બર સુધી ECBs અને OFCBs દ્વારા દેશમાં વધુ વિદેશી મૂડી આવવાની શક્યતા છે, જેનાથી દેશનું ફોરેક્સ રિઝર્વ વધુ મજબૂત થશે.
ભારતીય અર્થતંત્ર પર સકારાત્મક અસરો
આરબીઆઈના આ પગલાથી ભારતીય અર્થતંત્રને બહુવિધ ફાયદા થયા છે:
૧. વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળમાં વધારો: $136.38 અબજનો નવો પ્રવાહ દેશના વિદેશી નાણાકીય ભંડોળને નવી ઊંચાઈએ લઈ ગયો છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની ચુકવણી અને આયાત બિલ ચૂકવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.
૨. રૂપિયાની સ્થિરતા: વૈશ્વિક સ્તરે ડોલર મજબૂત થઈ રહ્યો હતો તેવા સમયે ભારતમાં જંગી ડોલરનો પુરવઠો આવવાથી ભારતીય રૂપિયાને મોટું રક્ષણ મળ્યું છે.
૩. બેંકિંગ લિક્વિડિટી: ભારતીય બેંકો પાસે વિદેશી ચલણમાં પૂરતી તરલતા ઉપલબ્ધ થઈ છે, જેનાથી બેંકોની બેલેન્સ શીટ વધુ મજબૂત બની છે.
