ટાટા સંસ લિસ્ટ થશે તો કોને થશે સૌથી મોટો ફાયદો? મિસ્ત્રી પરિવારની 18.4% હિસ્સેદારી પર સૌની નજર

ટાટા સંસ IPOને લઈને ટાટા અને મિસ્ત્રી પરિવાર આમને-સામને? 18.4% હિસ્સો કેમ બન્યો સૌથી મોટો મુદ્દો

ટાટા ગ્રુપની હોલ્ડિંગ કંપની ટાટા સંસ (Tata Sons) ને પબ્લિક લિમિટેડ કંપની બનાવીને શેરબજારમાં લિસ્ટ કરવા અંગે ચાલી રહેલા વિવાદે હવે નવો મોડ લીધો છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે શાપૂરજી પલ્લોનજી (SP Group) ના ચેરમેન શાપૂર મિીસ્ત્રી (Shapoor Mistry) ને બોર્ડરૂમ બેટલના કેન્દ્રસ્થાને લાવીને ઊભા કરી દીધા છે.

બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝના અહેવાલ મુજબ, મિીસ્ત્રી પરિવાર પાસે ટાટા સંસની 18.4% હિસ્સેદારી છે, જે તેમને ટાટા સંસના સૌથી મોટા માઇનોરિટી શેરહોલ્ડર (Minority Shareholder) બનાવે છે.

ટાટા સંસના આઈપીઓ (IPO) નો મુદ્દો ત્યારે વધુ ગરમાયો જ્યારે 17 સપ્ટેમ્બરે કંપનીના બોર્ડે એન. ચંદ્રશેખરનનો કાર્યકાળ વધુ પાંચ વર્ષ માટે લંબાવવા અને લિસ્ટિંગ અંગેના રેગ્યુલેટરી નિર્દેશોનું પાલન કરવાનો નિર્ણય લીધો. જોકે, આ નિર્ણયો સામે ટાટા ટ્રસ્ટ્સના ચેરમેન નોએલ ટાટાએ પોતાનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.

શાપૂર મિીસ્ત્રી માટે IPO કેમ છે ગેમ-ચેન્જર?

શાપૂરજી પલ્લોનજી ગૃપ માટે ટાટા સંસમાં રહેલી તેની 18.4% હિસ્સેદારી એ સૌથી મોટી મિલકત (Asset) હોવાની સાથે સાથે નાણાકીય દબાણનું કારણ પણ છે:

1. વિશાળ સંપત્તિ પણ લિક્વિડિટીનો અભાવ: એસપી ગૃપ પાસે રહેલી આ હિસ્સેદારી તેમની સમગ્ર બેલેન્સ શીટની સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ છે. પરંતુ, અનલિસ્ટેડ કંપની હોવાના કારણે તેને સરળતાથી કેશ (રોકડ) માં બદલી શકાતી નથી, જ્યારે બીજી તરફ કન્સ્ટ્રક્શન ગૃપ પર ભારે દેવાનું દબાણ છે.

2. ભંડોળ એકત્ર કરવાનો માર્ગ: ટાટા સંસ જો શેરબજારમાં લિસ્ટ થાય, તો મિીસ્ત્રી પરિવાર પોતાની હિસ્સેદારીનો એક નાનો હિસ્સો પબ્લિક માર્કેટમાં વેચીને મોટું ભંડોળ એકત્ર કરી શકે છે. આ રકમથી એસપી ગૃપ પોતાના પર રહેલા દેવાનો બોજ હળવો કરી શકશે.

3. લાંબા સમયની માંગ: મિીસ્ત્રી પરિવાર વર્ષોથી ટાટા સંસને પબ્લિક કંપની બનાવવાનું સમર્થન કરતો આવ્યો છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા ટાટા સંસને અપર-લેયર NBFC તરીકે ફરજિયાત લિસ્ટિંગમાંથી છૂટ આપવાનો ઇનકાર કરાયા બાદ આ વિવાદ વધુ વકર્યો છે.

ટાટા અને મિીસ્ત્રી પરિવારના સંબંધીય અને કાનૂની સંબંધો

નાણાકીય હિતો સિવાય, આ વિવાદ પાછળ ટાટા અને મિીસ્ત્રી પરિવાર વચ્ચેનો દાયકાઓ જૂનો અને જટિલ ઇતિહાસ જોડાયેલો છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે શાપૂર મિીસ્ત્રી અને નોએલ ટાટા વચ્ચે કૌટુંબિક સંબંધ છે; નોએલ ટાટાના પત્ની આલૂ મિીસ્ત્રી એ શાપૂર મિીસ્ત્રીના બહેન છે.

જોકે, વર્ષ 2016 માં જ્યારે રતન ટાટા દ્વારા શાપૂર મિીસ્ત્રીના સ્વર્ગસ્થ ભાઈ સાયરસ મિીસ્ત્રીને ટાટા સંસના ચેરમેન પદ પરથી અચાનક હટાવી દેવામાં આવ્યા, ત્યારથી બંને પરિવારો વચ્ચેના સંબંધોમાં તિરાડ પડી ગઈ હતી. આ નિર્ણય બાદ સાયરસ મિીસ્ત્રી અને ટાટા ગૃપ વચ્ચે વર્ષો સુધી હાઈ-પ્રોફાઈલ કાનૂની જંગ ખેલાયો હતો. આથી, હાલની IPO ની લડાઈ માત્ર શેરહોલ્ડર્સના નફા-નુકસાન પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને કંટ્રોલ સાથે પણ જોડાયેલી છે.

18.4% હિસ્સેદારીનું સાચું ગણિત અને માલિકીની સ્થિતિ

ટાટા સંસના શેરહોલ્ડિંગ પેટર્ન પર નજર કરીએ તો:

• ટાટા ટ્રસ્ટ્સ (Tata Trusts): વિવિધ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ્સ મળીને ટાટા સંસમાં લગભગ 66% હિસ્સેદારી ધરાવે છે, જેના કારણે કંપની પર ટાટા ટ્રસ્ટ્સનું સંપૂર્ણ માલિકી હક અને નિયંત્રણ રહેલું છે.

• શાપૂરજી પલ્લોનજી ગૃપ (SP Group): 18.4% હિસ્સો ધરાવતું એસપી ગૃપ એકમાત્ર એવું મોટું જૂથ છે જે બોર્ડના નિર્ણયોમાં માઇનોરિટી પ્રભાવ (Minority Influence) પાડી શકે છે.

• બાકીનો હિસ્સો: બાકીનો નાનો હિસ્સો ટાટા પરિવારના સભ્યો, ગ્રુપની વિવિધ લિસ્ટેડ કંપનીઓ અને અન્ય રોકાણકારો પાસે છે.

લિસ્ટિંગથી બંને પક્ષોને શું અસર થશે?

ટાટા સંસનું પબ્લિક લિસ્ટિંગ બંને જૂથો માટે ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરશે.

• એસપી ગૃપ માટે: શેરબજારમાં પ્રવેશવાથી તેમના રોકાણની લિક્વિડિટી (રોકડમાં રૂપાંતરિત કરવાની ક્ષમતા) માં ઘણો સુધારો થશે. તેઓ જરૂર પડે ત્યારે શેર ગીરો મૂકીને કે વેચીને સરળતાથી ભંડોળ મેળવી શકશે.

• ટાટા ટ્રસ્ટ્સ અને ટાટા ગૃપ માટે: પબ્લિક લિસ્ટિંગ થવાથી આ હોલ્ડિંગ કંપનીની માલિકીનું માળખું, ડિસ્ક્લોઝર નિયમો અને ગવર્નન્સની રીત હંમેશા માટે બદલાઈ જશે. ટાટા સંસને સેબી (SEBI) ના કડક નિયમોનું પાલન કરવું પડશે, જે ટાટા ટ્રસ્ટ્સના પરંપરાગત વહીવટ માટે નવો પડકાર બની શકે છે.