શું તમારી તસવીરોનો પણ થઈ રહ્યો છે દુરુપયોગ? પ્રીતિ ઝિન્ટાના કેસમાં કોર્ટનો મોટો નિર્ણય
આજના ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી જ્યાં એક તરફ વરદાન સાબિત થઈ રહી છે, ત્યાં બીજી તરફ તે હસ્તીઓ અને સામાન્ય લોકો માટે એક મોટો પડકાર પણ બની રહી છે. હાલમાં જ બોલિવૂડની લોકપ્રિય અભિનેત્રી પ્રીતિ ઝિન્ટાએ પોતાની નિજતા (Privacy) અને વ્યક્તિત્વ અધિકારો (Personality Rights) ના રક્ષણ માટે જે કાનૂની લડાઈ શરૂ કરી છે, તે એક મહત્વપૂર્ણ દાખલો બની ગઈ છે. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડીપફેક ટેકનોલોજીના વધતા દુરુપયોગ સામે પ્રીતિ ઝિન્ટાનું બોમ્બે હાઈકોર્ટના દ્વાર ખખડાવવું, આજના સમયની એક કડવી વાસ્તવિકતાને ઉજાગર કરે છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
બોલિવૂડની ‘ડિમ્પલ ગર્લ’ તરીકે જાણીતી પ્રીતિ ઝિન્ટાએ બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં ગૂગલ, મેટા (ફેસબુક અને ઈન્સ્ટાગ્રામની મૂળ કંપની) અને કેટલાક અજ્ઞાત ડોમેન રજિસ્ટ્રાર સામે અરજી દાખલ કરી છે. પ્રીતિનો આરોપ છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર AI નો ઉપયોગ કરીને તેમની તસવીરો અને વીડિયો સાથે છેડછાડ કરવામાં આવી રહી છે. તેમના ચહેરાનો ઉપયોગ કરીને ડીપફેક વીડિયો અને મોર્ફ્ડ તસવીરો બનાવવામાં આવી રહી છે, જે માત્ર તેમની છબીને ખરડાવતી નથી, પરંતુ તેમની ગરિમા સાથે પણ ચેડાં છે.
અભિનેત્રીના મતે, ઈન્ટરનેટ પર હવે અસલી અને નકલી કન્ટેન્ટ વચ્ચેનો તફાવત પારખવો લગભગ અશક્ય બની ગયો છે. કોઈ પણ બદમાશ તત્વ AI દ્વારા કોઈના પણ ચહેરાને ક્યાંય પણ ફિટ કરી શકે છે, જેનાથી કોઈની પ્રતિષ્ઠા મિનિટોમાં બરબાદ થઈ શકે છે.
કાનૂની લડાઈ અને દલીલો
પ્રીતિ ઝિન્ટા તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ વેંકટેશ ધોંડે હાઈકોર્ટમાં મામલાની ગંભીરતાને વિગતવાર રજૂ કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી કે AI ડીપફેક દ્વારા માત્ર અભિનેત્રીના ‘પર્સનાલિટી રાઈટ્સ’ અને ‘નિજતાના અધિકાર’નું ઉલ્લંઘન જ નથી થઈ રહ્યું, પરંતુ કેટલીક વેબસાઈટ્સ તેમના નામનો ઉપયોગ કરીને લોકોને ગેરમાર્ગે પણ દોરી રહી છે.
વકીલે જણાવ્યું કે ઘણી એવી વેબસાઈટ્સ છે જે પ્રીતિ ઝિન્ટાનું નામ જોડીને કન્ટેન્ટ ચલાવી રહી છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે વેબસાઈટ્સ સાથે તેમને કોઈ લેવાદેવા નથી. આ સીધી રીતે તેમના નામ અને ઓળખનો વ્યાવસાયિક દુરુપયોગ છે. કોર્ટને માંગણી કરવામાં આવી કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર ફેલાઈ રહેલા આવા વાંધાજનક, અશ્લીલ અને ભ્રામક કન્ટેન્ટને તાત્કાલિક દૂર કરવામાં આવે અને ભવિષ્ય માટે એક ‘ટેકડાઉન મેકેનિઝમ’ (કન્ટેન્ટ હટાવવાની પ્રક્રિયા) સ્થાપિત કરવામાં આવે.
કોર્ટની કડકાઈ અને ટેક કંપનીઓનું વલણ
બોમ્બે હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ માધવે મામલાની સુનાવણી કરતા તેને અત્યંત ગંભીરતાથી લીધો છે. કોર્ટે ટેકનોલોજીના આ દુરુપયોગ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી અને તેને રોકવા માટે અસરકારક પગલાં લેવાના નિર્દેશ આપ્યા છે.
આ સુનાવણી દરમિયાન ગૂગલ અને મેટાના વકીલોએ પણ પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો. તેમણે કોર્ટને આશ્વાસન આપ્યું કે જો અભિનેત્રી અથવા તેમના પ્રતિનિધિ આવા વાંધાજનક કન્ટેન્ટ ધરાવતા ચોક્કસ URL ની ઓળખ કરી આપે, તો તેઓ તે લિંક્સને તાત્કાલિક દૂર કરવા તૈયાર છે. જોકે, કંપનીઓએ એવી અપીલ પણ કરી છે કે કોર્ટ કોઈ એવો વ્યાપક આદેશ ન આપે, જેનાથી તે કન્ટેન્ટ પર પણ અસર પડે જે કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી અને જે નિષ્પક્ષ અભિવ્યક્તિ કે રચનાત્મક કાર્યોના દાયરામાં આવે છે.
ડીપફેક: શું આપણે સુરક્ષિત છીએ?
પ્રીતિ ઝિન્ટાનું આ પગલું માત્ર તેમની વ્યક્તિગત લડાઈ નથી, પરંતુ તે એ લાખો લોકોની ચિંતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેઓ દરરોજ સાયબર બુલિંગ અને ડીપફેકનો શિકાર બની રહ્યા છે. ડીપફેક ટેકનોલોજીને કારણે હવે ‘જોવું’ એ પણ ‘વિશ્વાસ કરવાનું’ પ્રમાણ રહ્યું નથી.
કોર્ટ દ્વારા ‘ટેકડાઉન મેકેનિઝમ’ પર આપવામાં આવેલા નિર્દેશો એ દર્શાવે છે કે ન્યાયતંત્ર પણ હવે સમજી રહ્યું છે કે ડિજિટલ દુનિયામાં ‘રાઈટ ટુ પ્રાઈવસી’નું રક્ષણ કરવું એક મોટો પડકાર છે. જ્યારે કોઈ જાણીતી હસ્તી કાનૂની માર્ગ અપનાવે છે, ત્યારે સમાજમાં એવો સંદેશ જાય છે કે પોતાની ઓળખના ખોટા ઉપયોગ સામે અવાજ ઉઠાવવો એ તમારો અધિકાર છે.
નિષ્કર્ષ: ડિજિટલ યુગનો એક મોટો બોધપાઠ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ આપણને એ વિચારવા મજબૂર કરે છે કે શું આપણે ખરેખર એવી દુનિયા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ જ્યાં કોઈની પણ ઓળખને ચોરી શકાય અથવા બદલી શકાય છે? પ્રીતિ ઝિન્ટાનો આ સંઘર્ષ એક નવી દિશા આપશે. એવી અપેક્ષા રાખવી જોઈએ કે કોર્ટનું આ કડક વલણ આવનારા સમયમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને વધુ જવાબદાર બનાવશે અને ડીપફેક જેવા જોખમોને નિયંત્રિત કરવા માટે કડક નિયમો લાગુ થશે.
અંતમાં, સેલિબ્રિટીઝ હોય કે સામાન્ય માણસ, કોઈની પણ તસવીરોનો મંજૂરી વગર ખોટો ઉપયોગ કરવો એ કાનૂની ગુનો છે. પ્રીતિ ઝિન્ટાની આ પહેલ ભવિષ્યમાં એ તમામ લોકો માટે ઢાલ બનશે જેઓ ટેકનોલોજીના અંધકારમય પાસાનો સામનો કરી રહ્યા છે. હાલમાં, બોમ્બે હાઈકોર્ટનું આ વલણ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે નિજતાનો અધિકાર હવે માત્ર શબ્દો પૂરતો સીમિત નહીં રહે, પરંતુ તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે ટેકનોલોજીને પણ જવાબદાર બનવું પડશે.
