માનસિક સંતુલન અને અદભુત એકાગ્રતા મેળવવા માટે યોગ નિષ્ણાતોએ આપી આ ખાસ સલાહ
આજના આધુનિક અને અતિશય દોડધામવાળા યુગમાં માનવી ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ પાછળ એટલો આંધળો દોડ્યો છે કે તે ખુશ રહેવાનું જ ભૂલી ગયો છે. ઓફિસનું કામ, પારિવારિક જવાબદારીઓ અને ભવિષ્યની ચિંતાઓના કારણે આજે હરતી-ફરતી વ્યક્તિ તણાવ અને એન્ઝાયટીનો શિકાર બની રહી છે. મેડિકલ સાયન્સ પણ માને છે કે મોટાભાગની શારીરિક બીમારીઓનું મૂળ આપણા નકારાત્મક વિચારો અને માનસિક સ્ટ્રેસમાં છુપાયેલું છે. આવી સ્થિતિમાં મોંઘી દવાઓ કે કાઉન્સેલિંગ પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચવાને બદલે ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિની પ્રાચીન ધરોહર સમાન ‘પ્રાણાયામ’ મનને શાંત રાખવા અને હકારાત્મક ઉર્જાથી ભરી દેવા માટે એક અમોઘ શસ્ત્ર સાબિત થઈ શકે છે.
બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ અને ઓફિસના વધતા કામના ભારણ વચ્ચે માનસિક સ્વાસ્થ્ય એક મોટો ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. યોગ ગુરુ બાબા રામદેવ સહિત દેશ-વિદેશના અગ્રણી યોગ વિજ્ઞાનીઓ સતત ભારપૂર્વક કહી રહ્યા છે કે દૈનિક પ્રાણાયામ માત્ર શરીરને જ નહીં, પરંતુ આપણા મન અને ચેતનાને પણ શુદ્ધ કરે છે. હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ દ્વારા પ્રકાશિત તાજેતરના સંશોધનમાં પણ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે જ્યારે આપણે નિયંત્રિત શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા (Controlled Breathing Techniques) અપનાવીએ છીએ, ત્યારે તે આપણા સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમના ‘રિલેક્સ રિસ્પોન્સ’ ને એક્ટિવ કરે છે. આનાથી હૃદયના ધબકારા નિયંત્રિત થાય છે અને સ્ટ્રેસ હોર્મોન ગણાતા કોર્ટિસોલનું સ્તર ઝડપથી ઘટે છે. આયુષ મંત્રાલયના યોગ પ્રોટોકોલ સાથે સંકળાયેલા દિલ્હીના વરિષ્ઠ જ્ઞાનીઓ માને છે કે નીચે દર્શાવેલા ૩ પ્રાણાયામ નિયમિત કરવાથી મન એકદમ શાંત અને ઉર્જાવાન બને છે.
૧. ભ્રામરી પ્રાણાયામ (અંતરમનની શાંતિ માટે)
ભ્રામરી પ્રાણાયામ કરતી વખતે જ્યારે ઊંડો શ્વાસ લઈને બહાર છોડવામાં આવે છે, ત્યારે નાક અને ગળામાંથી મધમાખીના ગુંજન જેવો મધુર ‘હમ્મિંગ’ અવાજ કાઢવામાં આવે છે. આ અવાજથી મગજના કોષોમાં એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું કંપન (Vibration) પેદા થાય છે, જે ચિંતા, ભય અને મનની અંદર ચાલતી સતત બેચેનીને શાંત કરવામાં જાદુઈ અસર કરે છે. જે લોકોને આખો દિવસ કામ કર્યા પછી અતિશય માનસિક થાક લાગતો હોય, ચીડિયાપણું રહેતું હોય અથવા રાત્રે પથારીમાં પડ્યા પછી લાંબા સમય સુધી ઊંઘ ન આવતી હોય (ઇન્સોમ્નિયા), તેમના માટે ભ્રામરી પ્રાણાયામ શ્વાસ લેવાની સૌથી સરળ અને સર્વોત્તમ તકનીક છે.
૨. અનુલોમ-વિલોમ પ્રાણાયામ (ઉર્જાનું સંતુલન)
આખા વિશ્વમાં અત્યંત લોકપ્રિય એવા અનુલોમ-વિલોમ પ્રાણાયામને નાડી શોધન પ્રાણાયામ પણ કહેવામાં આવે છે. આમાં અંગૂઠા અને આંગળીઓની મદદથી નાકના એક નસકોરાને બંધ કરીને શ્વાસ લેવાય છે અને બીજા નસકોરા દ્વારા તેને ખૂબ જ ધીમેથી બહાર છોડવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા વારાફરતી ડાબા અને જમણા નાકથી પુનરાવર્તિત કરવામાં આવે છે. આનાથી આપણા શરીરની મુખ્ય નાડીઓ શુદ્ધ થાય છે અને ઓક્સિજન સીધો મગજના ઊંડા ભાગો સુધી પહોંચે છે. આ પ્રાણાયામથી માનસિક એકાગ્રતા, યાદશક્તિ અને આત્મવિશ્વાસમાં અદભુત વધારો થાય છે અને ડિપ્રેશન જેવા નકારાત્મક વિચારો આપોઆપ દૂર થઈ જાય છે.
૩. ઉજ્જાયી પ્રાણાયામ (વિજયી શ્વાસ)
ઉજ્જાયી પ્રાણાયામને યોગ વિજ્ઞાનમાં ‘વિક્ટોરિયસ બ્રેથ’ એટલે કે વિજયી શ્વાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ગળાના પાછળના ભાગ પર હળવું દબાણ લાવીને શ્વાસ અંદર ખેંચવામાં આવે છે અને છોડવામાં આવે છે, જેના કારણે સમુદ્રના મોજાં જેવો હળવો સરસરાટીભર્યો અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રાણાયામ કરવાથી આખા શરીરમાં રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) ખૂબ જ વેગવંતું બને છે અને દરેક અંગને પૂરતો ઓક્સિજન મળે છે. આ થાઇરોઇડની સમસ્યા દૂર કરવાની સાથે મનને સ્થિર રાખવામાં ખૂબ મદદરૂપ સાબિત થાય છે.
પ્રાણાયામ અને શ્વાસની આ શક્તિશાળી તકનીકોનો સાચો અને પૂરતો લાભ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે તેને નિયમિતપણે અને યોગ્ય પદ્ધતિથી કરવામાં આવે. જો તમે અસ્થમા (દમ), હૃદય રોગ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા તાજેતરમાં કોઈ મોટી સર્જરી કરાવી હોય, તો કોઈ પણ પ્રકારના પ્રાણાયામ જાતે શરૂ કરવાને બદલે હંમેશા એક લાયકાત ધરાવતા સર્ટિફાઇડ યોગ પ્રશિક્ષક અથવા તમારા ફેમિલી ડોક્ટરની યોગ્ય સલાહ અને દેખરેખ હેઠળ જ તેની શરૂઆત કરવી હિતાવહ છે.
