પેશાબમાં ફીણ અને આંખો પાસે સોજો? કિડનીની ખરાબીના હોઈ શકે છે સંકેત!
આપણા શરીરમાં કિડની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે લોહીમાંથી કચરો ફિલ્ટર કરવાનું, શરીરમાં પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવાનું અને જરૂરી ખનિજોનું નિયમન કરવાનું કામ કરે છે. પરંતુ ઘણીવાર કિડનીની બિમારી ધીમે-ધીમે અને મૌનથી (કોઈપણ સ્પષ્ટ લક્ષણો વગર) વિકસિત થાય છે. શરૂઆતના તબક્કામાં તેના લક્ષણો સરળતાથી નજરે પડતા નથી, જેના કારણે સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જો શરીરમાં કેટલાક અસામાન્ય ફેરફારો જોવા મળે, જેમ કે ચહેરા પર સોજા આવવા, યુરિન (પેશાબ) માં બદલાવ થવો કે સતત થાક લાગવો, તો તે એ વાતનો સંકેત હોઈ શકે છે કે કિડની યોગ્ય રીતે કામ કરી રહી નથી. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ અથવા હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઈ બીપી) થી પીડિત લોકોને કિડનીની સમસ્યાઓનું જોખમ વધુ રહે છે. યુકે સ્થિત ‘લાઈફસેવર ટ્રેનિંગ’ ના એક રિપોર્ટમાં કિડનીની બિમારીના પાંચ એવા પ્રારંભિક ચેતવણી આપતા સંકેતો જણાવવામાં આવ્યા છે, જેને ભૂલથી પણ નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ.
કિડનીની બિમારીના 5 પ્રારંભિક ચેતવણી આપતા સંકેતો
જો તમને તમારા શરીરમાં નીચે મુજબના પાંચ અસામાન્ય લક્ષણો જોવા મળે, તો તકેદારી રૂપે તબીબી સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે:
૧. સવારે ઉઠતી વખતે ચહેરા પર સોજો આવવો
સવારે ઊંઘમાંથી જાગતી વખતે જો તમારો ચહેરો અને ખાસ કરીને આંખોની આસપાસનો ભાગ સૂજેલો કે ફૂલેલો દેખાય, તો તે કિડનીની સમસ્યાનો પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે. જો આ સોજાની સાથે-સાથે પગ કે ઘૂંટી પર પણ સૂજન જોવા મળે, તો તેનો અર્થ એ થઈ શકે છે કે તમારી કિડની શરીરમાંથી વધારાના પ્રવાહી (એક્સેસ ફ્લુઈડ) ને અસરકારક રીતે બહાર કાવામાં નિષ્ફળ જઈ રહી છે. આ સ્થિતિ શરીરમાંથી પેશાબ દ્વારા વધુ પડતા પ્રોટીનના નુકસાન સાથે પણ જોડાયેલી હોઈ શકે છે, જેના કારણે શરીરના પેશીઓમાં પ્રવાહી જમા થવા લાગે છે.
૨. ફીણવાળો અથવા બબલ્સવાળો પેશાબ
જો તમને પેશાબ કરતી વખતે સતત ફીણ કે પરપોટા દેખાય, ખાસ કરીને સવારે પહેલીવાર પેશાબ કરતી વખતે આવું થાય, તો તે ચેતવણીની ઘંટી હોઈ શકે છે. આ દર્શાવે છે તે પેશાબમાં જરૂરિયાત કરતા વધુ માત્રામાં પ્રોટીન લીક થઈ રહ્યું છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘પ્રોટીન્યુરિયા’ (Proteinuria) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ કિડની પ્રોટીનને પેશાબમાં જતી અટકાવે છે, પરંતુ જ્યારે તેની ફિલ્ટર કરવાની ક્ષમતા નબળી પડે છે ત્યારે પ્રોટીન પેશાબ દ્વારા બહાર નીકળવા લાગે છે. જો પેશાબમાં સતત ફીણ આવતું રહે તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો આવશ્યક છે.
૩. શરીરમાં તીવ્ર ખંજવાળ અને ત્વચાનું ખૂબ સૂકું થવું
સતત ખંજવાળ આવવી અને ત્વચાનું અસામાન્ય રીતે શુષ્ક (ડ્રાય) થઈ જવું એ પણ કિડનીની ઘટતી કાર્યક્ષમતા સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. જ્યારે કિડની લોહીમાંથી કચરો અને ઝેરી તત્વોને યોગ્ય રીતે ફિલ્ટર કરી શકતી નથી, ત્યારે શરીરમાં હાનિકારક તત્વો અને ખનિજોનું પ્રમાણ વધવા લાગે છે. આના પરિણામે ત્વચામાં તીવ્ર ખંજવાળ શરૂ થાય છે જે મોઈશ્ચરાઈઝર લગાવવા છતાં મટતી નથી. કિડનીની અદ્યતન બિમારીથી પીડિત દર્દીઓમાં આ સ્થિતિને Uremic Pruritus તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
૪. મગજમાં (બ્રેઈન ફોग) અને સતત થાક રહેવો
આખો દિવસ અસામાન્ય રીતે થાક અનુભવવો અથવા કોઈપણ કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી એ પણ કિડનીની ખરાબી તરફ ઈશારો કરે છે. કિડનીનું કામકાજ નબળું પડવાથી લોહીમાં કચરો જમા થવા લાગે છે, જે સમગ્ર સ્વાસ્થ્યને પ્રભાવિત કરે છે. આના કારણે વ્યક્તિ સતત થાક, એકાગ્રતાનો અભાવ અને ઉર્જામાં ઘટાડો અનુભવે છે. આ ઉપરાંત, ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD) ને કારણે એનીમિયા (લોહીની ઉણપ) પણ થઈ શકે છે, જે નબળાઇ અને થાકને વધુ ગંભીર બનાવે છે.
૫. સવારે મોંમાંથી દુર્ગંધ આવવી
સવારે ઊઠતી વખતે મોંમાંથી સતત દુર્ગંધ આવવી અને તેમાં પણ ખાસ કરીને એમોનિયા જેવી વાસ આવવી એ કિડનીની અકાર્યક્ષમતાનો અન્ય એક સંકેત હોઈ શકે છે. જ્યારે કિડની કચરાને યોગ્ય રીતે ફિલ્ટર નથી કરી શકતી, ત્યારે લોહીમાં કેટલાક ઝેરી તત્વો ભેગા થાય છે. આ પદાર્થો શ્વાસને પણ પ્રભાવિત કરે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘યુરેમિક ફેક્ટર’ (Uremic Fetor) કહેવામાં આવે છે.
કિડનીની બિમારી શું છે અને તે શા માટે થાય છે?
કિડની આપણા શરીરમાં મુઠ્ઠીના કદના બે વટાણા આકારના (બીન આકારના) અંગો છે, જે શરીરના ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો સંભાળે છે. લોહીમાંથી કચરો અને વધારાનું પાણી બહાર કાવા ઉપરાંત, તે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં, ખનિજોનું સંતુલન જાળવવામાં, લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) ના ઉત્પાદનમાં મદદ કરવામાં અને વિટામિન ડી ને સક્રિય કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે આ અંગો ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય છે અને ધીમે-ધીમે પોતાના કાર્યો કરવાની ક્ષમતા ગુમાવવા લાગે છે, ત્યારે કિડનીની બિમારી (Kidney Disease) થાય છે. ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, કેટલીક લાંબી બીમારીઓ, બિનઆરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી અને આનુવંશિક કારણો આનું જોખમ વધારી શકે છે. જો સમયસર કિડનીની બિમારીની ઓળખ ન થાય અને તેની યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે કિડની ફેલ્યોર (Kidney Failure) માં પરિણમી શકે છે, જ્યાં કિડની કામ કરવાનું સંપૂર્ણ બંધ કરી દે છે. આવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં દર્દીઓને ડાયાલિસીસ અથવા કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ની જરૂર પડી શકે છે.
