વરસાદ શરૂ થતાં જ જીવ અધ્ધર થઈ જાય છે? સાવધાન, તમે પણ આ ગંભીર માનસિક સમસ્યાના શિકાર છો!

ચોમાસામાં માત્ર રોગચાળો જ નહીં, આ ‘ગુપ્ત બીમારી’ પણ તોડી રહી છે ભારતીયોની કમર! જાણો લક્ષણો

ચોમાસાની ઋતુ ભારતમાં આકરા ઉનાળા પછી મોટી રાહત લઈને આવે છે. પરંતુ, તેની સાથે આવતી પૂરની સ્થિતિ, પાણી ભરાવા, ટ્રાફિક જામ, વીજળી ગુલ થવી અને સતત આવતી હવામાનની ચેતવણીઓ આપણી દિનચર્યા ખોરવી નાખે છે. એટલું જ નહીં, વરસાદ ઓછો થયા પછી પણ ઠેર-ઠેર ફેલાતા બેક્ટેરિયા અને વાયરસને કારણે પાણીજન્ય રોગોનો ખતરો વધી જાય છે. આપણે હંમેશાં ચોમાસાની આ ભૌતિક અને શારીરિક અસરો વિશે ચર્ચા કરીએ છીએ, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે, આ આખી પ્રક્રિયામાં લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર જે અસર થાય છે, તેની તરફ સામાન્ય રીતે કોઈનું ધ્યાન જતું નથી.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો હવે ‘ફ્લડ એન્ઝાયટી’ (પૂર અને ભારે વરસાદને કારણે થતી ચિંતા) વિશે સતત ચેતવણી આપી રહ્યા છે. આ એક એવી વધતી જતી ભાવનાત્મક સમસ્યા છે જે ચોમાસા દરમિયાન લોકોને તણાવ, ગભરાટ અને માનસિક થાક તરફ ધકેલે છે. મનોવિજ્ઞાની અને સાયકોથેરાપિસ્ટ ધારા ઘુંટલાના જણાવ્યા અનુસાર, ફ્લડ એન્ઝાયટી હવે ખૂબ જ સામાન્ય બની રહી છે, ખાસ કરીને એવા શહેરી વિસ્તારોમાં જ્યાં દર વર્ષે ચોમાસામાં સામાન્ય જીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે.

ફ્લડ એન્ઝાયટી એટલે શું?

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પૂર આવવાની શક્યતા અથવા ભૂતકાળમાં પૂરની પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાના કારણે મનમાં પેદા થતા સતત ડર, ચિંતા અથવા લાચારીની ભાવનાને ‘ફ્લડ એન્ઝાયટી’ કહેવામાં આવે છે. જો કે તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ કોઈ સત્તાવાર રોગ કે તબીબી નિદાન નથી, પરંતુ તે એક વાસ્તવિક ભાવનાત્મક પ્રતિભાવ છે જે વ્યક્તિની માનસિક શાંતિને સંપૂર્ણપણે હણી લે છે.

જે લોકોએ ભૂતકાળમાં ક્યારેય પૂર, કુદરતી આપત્તિ કે આવી કોઈ આઘાતજનક ઘટનાનો સામનો કર્યો હોય, તેઓ આ ચિંતાનો ભોગ બહુ ઝડપથી બને છે. જો કે, આજના સમયમાં એવા લોકો પણ આનો શિકાર બની રહ્યા છે જેમને ક્યારેય પૂરનો સીધો અનુભવ નથી થયો. આનું મુખ્ય કારણ છે સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતા વીડિયો, સતત ચાલતા ન્યૂઝ એલર્ટ્સ અને રસ્તાઓ પર ફસાયેલા વાહનોના ચિત્રો.

ધારા ઘુંટલા કહે છે, “ભારે વરસાદમાં ક્યાંક ફસાઈ જવાનો ડર, કિંમતી સામાનને નુકસાન થવાની ચિંતા અથવા પરિવારના સભ્યોની સુરક્ષાને લઈને થતી મૂંઝવણ વ્યક્તિને સતત તણાવમાં રાખે છે. આ ભાવનાત્મક સ્થિતિને જ ફ્લડ એન્ઝાયટી કહેવાય છે. તે દરેક ઉંમરની વ્યક્તિમાં જોવા મળી શકે છે, ખાસ કરીને જેમણે અગાઉ આવી આપત્તિઓ સહન કરી છે.”

ફ્લડ એન્ઝાયટીના સામાન્ય લક્ષણો

આ ચિંતા માત્ર મન સુધી મર્યાદિત નથી રહેતી, પણ તેની અસર વ્યક્તિના વર્તન અને શરીર પર પણ દેખાવા લાગે છે. ધારા ઘુંટલાના મતે, આ સમસ્યાથી પીડાતા લોકોમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:

• સતત ચિંતા: વરસાદ શરૂ થતાં જ કે વાદળ ઘેરાતાં જ મનમાં સતત પૂર કે પાણી ભરાઈ જવાનો ભય રહેવો.

• ઊંઘમાં ખલેલ: રાત્રે મોડે સુધી ઊંઘ ન આવવી અથવા વરસાદના અવાજથી અચાનક જાગી જવું અને ડર લાગવો.

• ચીડિયાપણું: નાની-નાની વાતોમાં ગુસ્સો આવવો અથવા માનસિક રીતે અશાંત રહેવું.

• એકાગ્રતાનો અભાવ: કોઈ કામમાં મન ન લાગવું અને સતત બેચેની અનુભવવી.

• શારીરિક અસરો: ભૂખ ઓછી થવી અથવા ચિંતાના કારણે સતત માથાનો દુખાવો રહેવો.

• ભાવનાત્મક થાક: અંદરથી એકદમ ખાલીપો અને માનસિક રીતે અતિશય થાક અનુભવવો.

• વર્તનમાં ફેરફાર: ટીવી કે મોબાઈલ પર વારંવાર હવામાનની આગાહીઓ અને ઈમરજન્સી એલર્ટ્સ ચેક કરતા રહેવું. બહારનું વાતાવરણ એકદમ સુરક્ષિત હોય તો પણ ઘરની બહાર નીકળતા ડરવું.

“આ ચિંતા બાળકો અને વૃદ્ધોને પણ જુદી જુદી રીતે અસર કરે છે. વાલીઓ ઘણીવાર નોંધે છે કે ભારે વરસાદ દરમિયાન બાળકો શાળાએ જતાં ડરે છે અથવા રડે છે. બીજી તરફ, જે વડીલો ઘરમાં એકલા રહે છે, તેઓ ઈમરજન્સીની સ્થિતિમાં પોતાને વધુ અસહાય અને અસુરક્ષિત અનુભવે છે,” તેમ ધારાએ ઉમેર્યું.

આ માનસિક કટોકટીમાંથી બહાર કેવી રીતે નીકળવું?

ચોમાસાને આપણે રોકી શકતા નથી, પરંતુ આપણી માનસિક સ્થિતિને ચોક્કસ સંભાળી શકીએ છીએ. ફ્લડ એન્ઝાયટીનો સામનો કરવા માટે કેટલીક બાબતો ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે:

૧. ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયાથી યોગ્ય અંતર: દિવસભર વરસાદના નકારાત્મક સમાચાર કે પૂરના વીડિયો જોવાનું ટાળો. હવામાનની સત્તાવાર માહિતી દિવસમાં માત્ર એક કે બે વાર જ જુઓ જેથી તમે અપડેટ પણ રહો અને બિનજરૂરી ગભરાટથી બચી શકો.

૨. તમારી ભાવનાઓનો સ્વીકાર કરો: જો તમને ડર કે ચિંતા થતી હોય, તો એ બાબત સામાન્ય છે. તેને છુપાવવાને બદલે તમારા પરિવારજનો કે મિત્રો સાથે વાત કરો. મનની વાત શેર કરવાથી ઘણો ભાર હળવો થઈ જાય છે.

૩. પૂર્વ તૈયારીઓ રાખો: ઘણીવાર અનિશ્ચિતતા જ ડરનું કારણ બને છે. તેથી, ઘરમાં જરૂરી દવાઓ, ટોર્ચ, પાવર બેંક અને ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ અગાઉથી તૈયાર રાખો. જ્યારે તમે માનસિક રીતે તૈયાર હોવ છો, ત્યારે ચિંતાનું પ્રમાણ આપોઆપ ઘટી જાય છે.

૪. બાળકો અને વૃદ્ધોને હિંમત આપો: ઘરના વડીલો અને બાળકો સાથે સમય વિતાવો. તેમને આશ્વાસન આપો કે તેઓ સુરક્ષિત છે. વરસાદના સમયે ઘરમાં ઈન્ડોર ગેમ્સ રમીને કે સંગીત સાંભળીને વાતાવરણને હળવું રાખવાનો પ્રયાસ કરો.

૫. પ્રોફેશનલ મદદ લેતા અચકાશો નહીં: જો આ ચિંતા તમારા રોજિંદા જીવન, ઊંઘ કે કામકાજ પર ગંભીર અસર કરી રહી હોય, તો કોઈ સારા કાઉન્સિલર કે મનોવિજ્ઞાનીની મદદ લેવામાં બિલકુલ સંકોચ ન રાખવો જોઈએ.

ચોમાસું એ પ્રકૃતિની સુંદરતા માણવાની ઋતુ છે. પૂર અને ભારે વરસાદના પડકારો ચોક્કસ મોટા છે, પરંતુ યોગ્ય સાવચેતી અને મજબૂત મનોબળ દ્વારા આપણે આપણી માનસિક શાંતિ જાળવી રાખીને આ ચોમાસાને સુરક્ષિત અને તણાવમુક્ત બનાવી શકીએ છીએ.