સ્મોકિંગ છોડવાની ટિપ્સ: લોકો ચાહવા છતાં પણ કેમ નથી છોડી શકતા સિગરેટની લત? એક્સપર્ટે જણાવ્યું અસલી કારણ
આજના આધુનિક યુગમાં સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ વધી રહી છે, તેમ છતાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન અને બદલાતી લાઈફસ્ટાઈલ વચ્ચે એક ગંભીર સમસ્યા હજુ પણ આપણા સમાજને અંદરથી કોતરી રહી છે – તે છે સિગરેટ અને તમાકુની લત. આ લત લોકોમાં આ હદે ઘર કરી ગઈ છે કે ભારતમાં દર વર્ષે લાખો લોકો કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીના કારણે પોતાનો કિંમતી જીવ ગુમાવે છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) ના એક આંકડા મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે અંદાજે ૧૩ લાખ લોકોના મોતના મૂળમાં તમાકુનું સેવન જવાબદાર હોય છે. આટલી ભયાનક અસરો જાણવા છતાં, આખરે લોકો આ લત કેમ છોડી શકતા નથી? ચાલો તેને વિગતવાર સમજીએ.
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં આજે પણ લગભગ ૨૬ કરોડ લોકો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તમાકુનું સેવન કરે છે. સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે સ્મોકિંગ એટલે કે ધૂમ્રપાન છોડવાનો સફળતા દર (Success Rate) હજુ પણ ઘણો નીચો છે. હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા મુજબ, સિગરેટ છોડવાનો પ્રયાસ કરનારા દર ૧૦૦ લોકોમાંથી આશરે ૯૫ લોકો થોડા સમય પછી ફરીથી સિગરેટ તરફ વળી જાય છે. આ ગંભીર જોખમો વિશે લોકોને જાગૃત કરવા અને તમાકુના નુકસાનથી બચાવવા માટે દર વર્ષે ૩૧ મેના રોજ વિશ્વભરમાં ‘વર્લ્ડ નો ટોબેકો ડે’ (વિશ્વ તમાકુ નિષેધ દિવસ) ઉજવવામાં આવે છે.
હેલ્થ પ્રત્યે સભાનતા વધી, પણ લત યથાવત
જો આપણે આજના ભારતીય સમાજની બદલાતી લાઈફસ્ટાઈલ પર નજર કરીએ, તો લોકો પોતાની હેલ્થ માટે પહેલા કરતાં વધુ સતર્ક થયા છે. ભારત ઝડપથી એવા દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ રહ્યો છે જ્યાં પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર (બીમારી પહેલાં સાવચેતી) પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
આજે લોકો ફિટનેસ એપ્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, કેલરી કાઉન્ટ કરે છે, હેલ્ધી ડાયટ પ્લાન અપનાવે છે, સવારે જીમ કે યોગા ક્લાસમાં જાય છે. પરંતુ આ બધી જાગૃતિ વચ્ચે પણ દેશમાં તમાકુ અને સિગરેટનું દૂષણ એટલું જ ઊંડું પ્રબળ જોવા મળી રહ્યું છે. એક તરફ સિક્સ-પેક એપ્સ બનાવવાનો ક્રેઝ છે, તો બીજી તરફ હાથમાં સિગરેટ પકડવાની મજબૂરી છે. આ વિરોધાભાસ પાછળ માત્ર નબળી ઈચ્છાશક્તિ જવાબદાર નથી, પણ તેની પાછળ એક મોટું તબીબી કારણ છે.
માત્ર ખરાબ આદત નહીં, પણ મેડિકલ કન્ડિશન છે ‘નિકોટિન એડિક્શન’
તબીબી નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે સ્મોકિંગ છોડવું એ માત્ર મનની મક્કમતા કે ઈચ્છાશક્તિનો વિષય નથી. નિકોટિનની લત માણસના શરીર અને મગજ (Brain Chemistry) બંનેને પકડી લે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા લોકો ખૂબ જ ઉત્સાહથી સિગરેટ છોડવાનો નિર્ણય તો લે છે, પણ થોડા દિવસો કે અઠવાડિયામાં ફરીથી સ્મોકિંગ શરૂ કરી દે છે.
સ્વીડનના પ્રખ્યાત ડબ્લ્યુએચઓ મેડલિસ્ટ અને પ્રોફેસર એમિરિટસ ડો. કાર્લ ફેગરસ્ટ્રોમના જણાવ્યા અનુસાર, લોકોમાં સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે સ્મોકિંગથી થતી બીમારીઓ માટે માત્ર નિકોટિન જ જવાબદાર છે. તેમણે દાયકાઓના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોને ટાંકીને જણાવ્યું કે, સિગરેટથી થતા કેન્સર કે ફેફસાના ગંભીર રોગો માટે નિકોટિન નહીં, પરંતુ તમાકુના બળવાથી (Combustion) નીકળતો ધુમાડો અને તેમાં રહેલા હજારો ઝેરી કેમિકલ્સ જવાબદાર છે. નિકોટિન માણસને માત્ર લત લગાડે છે (તેનાથી ક્રેવિંગ થાય છે), પરંતુ શરીરના અંગોને સૌથી મોટું નુકસાન તમાકુ બળવાની પ્રક્રિયાથી થાય છે.
સિગરેટ છોડવાના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ: વિથડ્રોઅલ સિમ્પટમ્સ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વર્ષો જૂની સ્મોકિંગની આદત અચાનક બંધ કરે છે, ત્યારે તેના શરીરને નિકોટિન મળતું બંધ થઈ જાય છે. આ સમયે શરીરમાં અનેક પ્રકારના ‘વિથડ્રોઅલ સિમ્પટમ્સ’ (Withdrawal Symptoms) જોવા મળે છે, જે લત છોડવામાં સૌથી મોટી રુકાવટ બને છે. આ લક્ષણોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
અતિશય બેચેની અને ચિડચિડાપણું: નાની નાની વાતોમાં ગુસ્સો આવવો કે માનસિક શાંતિ ન મળવી.
ભયાનક માથાનો દુખાવો: નિકોટિનની કમીના કારણે મગજની નસો પર દબાણ આવવું.
વારંવાર ક્રેવિંગ (તીવ્ર ઈચ્છા): ગમે તે ભોગે બસ એક કસ ખેંચવાની તીવ્ર ઈચ્છા થવી.
ઊંઘની સમસ્યા: રાત્રે મોડે સુધી ઊંઘ ન આવવી અથવા અધવચ્ચે જાગી જવું.
એકાગ્રતાનો અભાવ: કોઈ કામમાં ધ્યાન ન પરોવી શકવું અને ઓફિસના કામમાં ભૂલો થવી.
આ શારીરિક અને માનસિક તકલીફોના કારણે, જે લોકો માત્ર પોતાની આંતરિક ઈચ્છાશક્તિના ભરોસે સિગરેટ છોડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ લાંબો સમય ટકી શકતા નથી અને હારીને ફરીથી સિગરેટ સળગાવી લે છે.
નિકોટિન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી (NRT) કેવી રીતે બચાવી શકે?
વૈજ્ઞાનિક રીતે આ લતમાંથી બહાર નીકળવા માટે વિશ્વભરમાં ‘નિકોટિન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી’ (Nicotine Replacement Therapy – NRT) ને ખૂબ જ અસરકારક માનવામાં આવે છે. આ થેરાપી અંતર્ગત બજારમાં નિકોટિન ગમ (ચ્યુઇંગમ) અને લોઝેન્જીસ ઉપલબ્ધ હોય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના અનેક સંશોધનો દર્શાવે છે કે, કોઈપણ સપોર્ટ વગર સિગરેટ છોડવાના પ્રયાસોની સરખામણીમાં, જો NRT નો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે તો સફળતાનો દર ૫૦ થી ૭૦ ટકા સુધી વધી જાય છે. ડો. ફેગરસ્ટ્રોમના મતે, સ્મોકિંગ છોડવા ઈચ્છતા લોકોને શરૂઆતના દિવસોમાં યોગ્ય માત્રામાં નિકોટિન સપોર્ટ મળવો જરૂરી છે. આનાથી તેમના શરીરને ધુમાડાના ઝેરી કેમિકલ્સ વગર માત્ર નિકોટિન મળે છે, જેથી વિથડ્રોઅલ સિમ્પટમ્સ કંટ્રોલમાં રહે છે અને ધીમે ધીમે આદત છૂટી જાય છે.
તેમણે ઉમેર્યું કે, મોટાભાગના લોકો કોઈ હેલ્થ ઈમરજન્સી (જેમ કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, હાર્ટની સમસ્યા) અથવા પરિવારના કોઈ સભ્યના આગ્રહ પછી અચાનક સિગરેટ છોડવાનો નિર્ણય લે છે. આવા સમયે જો તેમને મેડિકલ કાઉન્સેલિંગ કે સેસેશન ટુલ્સ (લત છોડાવવાના સાધનો) સરળતાથી મળી રહે, તો તેઓ આ નરકમાંથી કાયમ માટે બહાર નીકળી શકે છે.
યુવાનોની લાઈફસ્ટાઈલ અને સ્ટેમિના પર ગંભીર અસર
આજકાલ યુવાનોમાં સ્મોકિંગ એક ટ્રેન્ડ કે સ્ટેટસ સિમ્બોલ બની ગયું છે, પરંતુ તેના પરિણામો ખૂબ જ ભયાનક આવી રહ્યા છે. એક્સપર્ટ્સના મતે, સ્મોકિંગ હવે માત્ર ભવિષ્યમાં થનારી કોઈ બીમારીનું જોખમ નથી રહ્યું, પરંતુ તે યુવાનોની રોજિંદી જિંદગીને અત્યારથી જ બગાડી રહ્યું છે.
૨૦ થી ૩૦ વર્ષની ઉંમરના યુવાનોમાં ઓછો સ્ટેમિના (જલ્દી થાકી જવું), નબળી ઊંઘ, થોડું ચાલતા જ શ્વાસ ફૂલી જવો, નબળી શારીરિક ફિટનેસ અને માનસિક સ્ટ્રેસમાંથી રિકવર થવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે. સિગરેટનો ધુમાડો તમારા ફેફસાંની ઓક્સિજન ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતાને સીધી રીતે ઘટાડી દે છે, જેની અસર તમારી રોજિંદી કાર્યક્ષમતા પર પડે છે.
આદત મુક્ત થવા તરફ છેલ્લું કદમ
સિગરેટની લત છોડવી ચોક્કસપણે અઘરી છે, પરંતુ અશક્ય નથી. તેને માત્ર એક ખરાબ આદત ગણીને પોતાની જાતને કોસવાને બદલે તેને એક તબીબી સમસ્યા તરીકે જોવી જોઈએ અને જરૂર પડે તો ડોક્ટર કે કાઉન્સેલરની મદદ લેવી જોઈએ. યોગ્ય આયોજન, પરિવારનો સહયોગ અને નિકોટિન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી જેવા વૈજ્ઞાનિક રસ્તાઓ અપનાવીને આ ઝેરી ધુમાડાથી મુક્ત થઈ શકાય છે. જો તમે કે તમારા કોઈ અંગત વ્યક્તિ આ લતનો ભોગ બન્યા છે, તો આજે જ મક્કમ પગલું ભરો અને એક સ્વસ્થ, ધુમ્રપાન મુક્ત જીવન તરફ પ્રયાણ કરો.
