દિલ કેટલા હાર્ટ એટેક સહન કરી શકે? કયા એટેક પછી બચવું મુશ્કેલ બની જાય

હૃદયની મર્યાદા અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ: શું અનેકવાર હુમલા સહન કરવા શક્ય છે?

આજની ભાગદોડભરી જીવનશૈલી અને વધતા જતા માનસિક તણાવને કારણે હૃદયરોગના હુમલા (હાર્ટ એટેક) એક સામાન્ય પણ અત્યંત ભયાનક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા બની ગયા છે. ઘણીવાર આપણે સમાચાર સાંભળીએ છીએ કે કોઈ વ્યક્તિને બીજી કે ત્રીજી વાર હાર્ટ એટેક આવ્યો. આ વાંચીને મનમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય: શું હૃદય આટલા બધા આઘાતો સહન કરી શકે છે? અને તે કઈ પરિસ્થિતિ છે જ્યાં જીવન બચાવવું મુશ્કેલ બની જાય છે? ચાલો આ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

હાર્ટ એટેક ખરેખર શું છે?

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, હૃદય એ શરીરનું એન્જિન છે, જેને સતત ઓક્સિજનયુક્ત લોહીની જરૂર હોય છે. જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓને લોહી પહોંચાડતી ધમનીઓમાં કોલેસ્ટ્રોલ, ચરબી કે અન્ય અવરોધો જમા થાય છે, ત્યારે લોહીનો પ્રવાહ અટકી જાય છે. ઓક્સિજન વગર હૃદયના કોષો મરવા લાગે છે. જો આ પ્રવાહ લાંબા સમય સુધી અવરોધિત રહે, તો હૃદયનો એ ભાગ કાયમી ધોરણે કામ કરતો બંધ થઈ જાય છે, જેને આપણે ‘હાર્ટ એટેક’ કહીએ છીએ.

શું એકથી વધુ હાર્ટ એટેકથી બચી શકાય?

ડોક્ટરોના મતે, કોઈ વ્યક્તિ કેટલા હાર્ટ એટેક સહન કરી શકે તેનો કોઈ નિશ્ચિત આંકડો નથી. તે સંપૂર્ણપણે બે બાબતો પર નિર્ભર કરે છે:
૧. પ્રથમ હુમલાની ગંભીરતા: જો પ્રથમ હાર્ટ એટેક હૃદયના નાના ભાગને અસર કરે, તો વ્યક્તિ લાંબુ જીવન જીવી શકે છે. પરંતુ જો તે વિશાળ હોય, તો હૃદયની કાર્યક્ષમતા કાયમી ધોરણે ઘટી જાય છે.
૨. સમયસર સારવાર: હુમલાના ‘ગોલ્ડન અવર’ એટલે કે શરૂઆતના ૧-૨ કલાકમાં જો હોસ્પિટલ પહોંચીને સારવાર મળી જાય, તો હૃદયના સ્નાયુઓને થતું નુકસાન ઘટાડી શકાય છે.

પરંતુ યાદ રાખો, દરેક એટેક હૃદયના સ્નાયુઓને વધુ ને વધુ નબળા પાડે છે. જેમ કાચ પર એકવાર તિરાડ પડે તો તે નબળો થઈ જાય છે, તેવી જ રીતે હૃદય વારંવારના હુમલા પછી તેની પમ્પિંગ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.

વારંવાર હાર્ટ એટેક આવવાનું જોખમ ક્યારે વધે છે?

ઘણીવાર લોકો માને છે કે એકવાર એટેક આવી ગયો એટલે હવે બધું સારું થઈ જશે, પણ આ સૌથી મોટી ભૂલ છે. જો દર્દી જીવનશૈલીમાં સુધારો ન કરે, તો બીજો હુમલો આવવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

• નિયંત્રણનો અભાવ: અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ એ હાર્ટ એટેકના સૌથી મોટા મિત્રો છે.
• દુર્ગુણો: ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન ધમનીઓને અંદરથી નુકસાન પહોંચાડે છે.
• શારીરિક નિષ્ક્રિયતા: જો તમે કસરત નથી કરતા, તો તમારું હૃદય વધુ મહેનત કરે છે અને ઝડપથી થાકે છે.

ચેતવણીના સંકેતો: ક્યારે સાવધ થવું?

• ડાબા હાથ, ગરદન, જડબા કે પીઠમાં અસહ્ય દુખાવો.
• ચાલતી વખતે કે સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.
• અચાનક પરસેવો વળવો અથવા જીવ ગભરાવવો.
• વધારે પડતી નબળાઈ કે ચક્કર આવવા.
  સ્ત્રીઓ અને વૃદ્ધોમાં ઘણીવાર છાતીમાં દુખાવો થવાને બદલે માત્ર થાક કે શ્વાસની તકલીફ જોવા મળે છે, જેને અવગણવી જોઈએ નહીં.

કઈ પરિસ્થિતિમાં જીવ બચાવવો મુશ્કેલ બને છે?

હાર્ટ એટેક પછી પરિસ્થિતિ ત્યારે ગંભીર બને છે જ્યારે:
૧. કાર્ડિયાક અરેસ્ટ: હૃદય અચાનક ધબકવાનું બંધ કરી દે. જો તે સમયે CPR (સીપીઆર) જેવી તાત્કાલિક મદદ ન મળે, તો મિનિટોમાં મૃત્યુ થઈ શકે છે.
૨. વ્યાપક નુકસાન: જો હૃદયના મોટા સ્નાયુઓ મૃત થઈ ગયા હોય, તો હૃદય આખા શરીરમાં લોહી પમ્પ કરી શકતું નથી, જેને ‘હાર્ટ ફેલ્યોર’ કહેવાય છે.
૩. વિલંબ: હોસ્પિટલ પહોંચવામાં મોડું થવું એ દર્દી માટે સૌથી મોટું જોખમ છે.

હૃદયને સ્વસ્થ રાખવાના સંકલ્પ

હાર્ટ એટેક એ કોઈ કરમના લેખ નથી, પણ મોટાભાગે આપણી જીવનશૈલીનું પરિણામ છે. જો આપણે નીચેની બાબતોનું પાલન કરીએ તો જોખમ ઘણું ઓછું કરી શકાય છે:

• નિયમિત તપાસ: ૪૦ વર્ષ પછી દર વર્ષે ‘ફુલ બોડી ચેકઅપ’ કરાવો.
• આહાર: ખોરાકમાં મીઠું અને ખાંડનું પ્રમાણ ઘટાડો. લીલા શાકભાજી અને ફળોનો સમાવેશ કરો.
• તણાવ મુક્તિ: યોગ અને ધ્યાન (મેડિટેશન) હૃદયને શાંત રાખવામાં મદદ કરે છે.
• કસરત: દરરોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું (બ્રિસ્ક વોકિંગ) એ હૃદય માટે શ્રેષ્ઠ વ્યાયામ છે.