બેઠાં-બેઠાં પગ હલાવવાની આદત: સારી કે ખરાબ? સંશોધનમાં સામે આવ્યા તેના ચોંકાવનારા ફાયદા અને કારણો
અવારનવાર ઘરોમાં કે ઓફિસોમાં જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બેઠાં-બેઠાં પગ હલાવે છે, ત્યારે તેને ટોકવામાં આવે છે કે “પગ ન હલાવ, આ સારી આદત નથી”. સામાન્ય રીતે તેને ગભરાટ, તણાવ કે બેચેનીનો સંકેત માનવામાં આવે છે. પરંતુ તાજેતરના સંશોધનો અને તબીબી નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય આ પરંપરાગત વિચારસરણીને પડકાર આપી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે, પગ હલાવવા એ માત્ર એક સામાન્ય વ્યવહાર નથી, પરંતુ તેનાથી સ્વાસ્થ્યને અનેક ફાયદા પણ થઈ શકે છે.
વિજ્ઞાન શું કહે છે? પગ હલાવવાના ફાયદા
ડોકટરો અને સંશોધકોના મતે, પગ હલાવવા એ એક પ્રકારની ‘માઇક્રો-એક્સરસાઇઝ’ છે. તેના કેટલાક મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે:
- કેલરી બર્ન: બેઠાં-બેઠાં પગ હલાવવાથી શરીરમાં વધારાની ઉર્જાનો વપરાશ થાય છે, જેનાથી દિવસભર દરમિયાન 350 સુધી વધારાની કેલરી બર્ન કરી શકાય છે.
- મેટાબોલિક રેટમાં સુધારો: આ સૂક્ષ્મ હિલચાલ સ્નાયુઓના ટ્વિચ ફાઇબર્સને સક્રિય કરે છે, જેનાથી મેટાબોલિક રેટ (ચયાપચયનો દર) લગભગ 28% સુધી વધી શકે છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે તે કુલ ઉર્જા ખર્ચને લગભગ 16.3% સુધી વધારે છે.
- વધુ સારું બ્લડ સર્ક્યુલેશન: લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી પગમાં સોજા અને બ્લડ ફ્લોની સમસ્યા થઈ શકે છે. પગ હલાવવાથી એક ‘મસલ પંપ’ બને છે, જે લોહીને પાછું હૃદય સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. આનાથી પગની ઘૂંટીઓના સોજામાં 45% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
- હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય અને ડાયાબિટીસ: આ આદત બેસી રહેવાને કારણે થતા નુકસાન (‘સિટિંગ ડિસીઝ’) થી બચાવે છે અને હૃદયને મજબૂત બનાવે છે. સાથે જ, તેનાથી ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટીમાં 24% સુધી સુધારો થઈ શકે છે.
એકાગ્રતા (Focus) વધારવામાં મદદરૂપ
પગ હલાવવા માત્ર શારીરિક લાભ સુધી મર્યાદિત નથી. ADHD (એટેન્શન ડેફિસિટ હાઇપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર) થી પીડાતા લોકો માટે, આ પ્રકારની હિલચાલ એકાગ્રતા વધારવાનો એક માર્ગ હોઈ શકે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે તે મગજના તે ભાગોને ઉત્તેજિત કરે છે જે સતર્કતા અને જાગૃતિને નિયંત્રિત કરે છે. જોકે, સંશોધનો એ પણ કહે છે કે ‘ફિજેટ સ્પિનર’ જેવા રમકડાં ઘણીવાર ધ્યાન ભટકાવી શકે છે અને યાદશક્તિમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.
પગ હલાવવા પાછળના કારણો
દરેક વખતે પગ હલાવવા એ માત્ર આદત નથી હોતી, તેની પાછળ અનેક તબીબી અને શારીરિક કારણો હોઈ શકે છે:
- રેસ્ટલેસ લેગ્સ સિન્ડ્રોમ (RLS): આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં પગમાં ખંજવાળ, બળતરા અથવા કંઈક ચાલતું હોય તેવી અસહજ અનુભૂતિ થાય છે, જેને દૂર કરવા માટે વ્યક્તિ પગ હલાવવા મજબૂર બને છે.
- તણાવ અને એન્ઝાયટી: તણાવની સ્થિતિમાં શરીર ‘ફાઈટ ઓર ફ્લાઈટ’ મોડમાં જાય છે અને એડ્રેનાલિન હોર્મોન રિલીઝ થાય છે, જેનાથી સ્નાયુઓમાં ધ્રુજારી કે હિલચાલ શરૂ થઈ શકે છે.
- પોષક તત્વોની ઉણપ: શરીરમાં આયર્ન, વિટામિન B12, મેગ્નેશિયમ અથવા પોટેશિયમની ઉણપ હોવાને કારણે પણ પગ હલાવવાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
- દવાઓની આડઅસર: ડિપ્રેશન, એલર્જી અને માનસિક રોગોની કેટલીક દવાઓની સાઈડ ઈફેક્ટ તરીકે પણ પગ હલી શકે છે.
ક્યારે લેવી ડોક્ટરની સલાહ?
જોકે પગ હલાવવું ઘણીવાર ફાયદાકારક કે સામાન્ય હોય છે, પરંતુ જો તે તમારી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડતું હોય, તેની સાથે દુખાવો કે ઝણઝણાટી અનુભવાતી હોય, અથવા તે સંપૂર્ણપણે નિયંત્રણ બહાર થઈ જાય, તો તમારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. તે પાર્કિન્સન રોગ અથવા મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ (MS) જેવી ગંભીર સ્થિતિનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે.
બેઠાં-બેઠાં પગ હલાવવા એ હંમેશા ખરાબ આદત નથી. જો તે સામાન્ય રીતે થઈ રહ્યું છે, તો તે તમારા મેટાબોલિઝમ અને બ્લડ સર્ક્યુલેશન માટે એક ઉત્તમ કસરત સાબિત થઈ શકે છે.
