કિડની રોગના શરૂઆતના સ્ટેજને ઓળખીને કેવી રીતે ટાળી શકાય છે ડાયાલિસિસ?

“સાયલન્ટ કિલરથી સાવધાન”: કિડની ફેલ થતા પહેલા શરીર આપે છે આ ૫ સંકેતો, ભૂલેચૂકે પણ ન કરો અવગણના.

આધુનિક અને વ્યસ્ત યુગમાં આપણી બદલાતી જીવનશૈલી અને ખાનપાનની આદતો અનેક ગંભીર બીમારીઓને નોતરે છે. જેમાંથી ‘કિડનીનો રોગ’ એક એવો પડકાર છે જે શાંતિથી શરીરમાં પ્રવેશે છે અને જ્યારે ખબર પડે છે ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હોય છે. તબીબી જગતમાં કિડનીના રોગને ‘સાયલન્ટ કિલર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આજે આપણે નિષ્ણાત ડોકટરોના માર્ગદર્શન હેઠળ એવા સંકેતો વિશે જાણીશું જે તમારી કિડની બચાવવા માટે એલાર્મ સમાન છે.

સમગ્ર વિશ્વમાં અને ખાસ કરીને ભારતમાં કિડની સંબંધિત બીમારીઓ ચિંતાજનક રીતે વધી રહી છે. ૨૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના તાજેતરના તબીબી અહેવાલો મુજબ, કિડની ફેલ્યોરના કેસોમાં વધારો થવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે લોકો તેના શરૂઆતના લક્ષણોને ઓળખી શકતા નથી. કિડની આપણા શરીરમાં ફિલ્ટર તરીકે કામ કરે છે, જે લોહીમાંથી ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે. જ્યારે આ ફિલ્ટર નબળું પડે છે, ત્યારે શરીર ધીમે ધીમે ઝેરના સંપર્કમાં આવવા લાગે છે.

શા માટે તેને ‘સાયલન્ટ કિલર’ કહેવામાં આવે છે?

પ્રખ્યાત નેફ્રોલોજિસ્ટ ડો. મોહિત ખિરબતે જણાવ્યું હતું કે, “ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD) ની સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તે શરૂઆતના વર્ષોમાં કોઈ મોટા કે સ્પષ્ટ લક્ષણો બતાવતું નથી. જ્યારે કિડની ૬૦% થી ૭૦% જેટલી નુકસાન પામે છે, ત્યારે જ વ્યક્તિને તેની ગંભીરતા સમજાય છે.” જો તમે નીચેના સૂક્ષ્મ સંકેતો પર ધ્યાન આપો, તો સમયસર સારવારથી કિડનીને બચાવી શકાય છે.

૧. સતત થાક અને નબળાઈ

શું તમે પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી પણ થાક અનુભવો છો? જ્યારે કિડની લોહીને યોગ્ય રીતે સાફ નથી કરી શકતી, ત્યારે શરીરમાં કચરો એકઠો થાય છે. આનાથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. વળી, કિડની ‘એરિથ્રોપોએટીન’ નામનું હોર્મોન બનાવે છે જે લાલ રક્તકણો બનાવવામાં મદદ કરે છે. તેની ઉણપથી એનિમિયા થાય છે, જે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ભારે થાક જન્માવે છે.

૨. પેશાબની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર

તમારા પેશાબનો રંગ અને આવર્તન ઘણું કહી જાય છે.

• વારંવાર પેશાબ: ખાસ કરીને રાત્રે વારંવાર ઉઠવું પડતું હોય તો તે કિડનીના ફિલ્ટરને નુકસાન થવાનો સંકેત છે.

• ફીણવાળો પેશાબ: જો પેશાબમાં વધુ ફીણ દેખાય, તો તેનો અર્થ છે કે પેશાબ દ્વારા પ્રોટીન (આલ્બ્યુમિન) બહાર નીકળી રહ્યું છે.

• લોહી આવવું: કિડનીના ફિલ્ટર બગડવાથી રક્તકણો પેશાબમાં લીક થવા લાગે છે, જે ગંભીર સંકેત છે.

૩. સોજો આવવો (Edema)

જ્યારે કિડની વધારાનું સોડિયમ અને પાણી શરીરમાંથી કાઢી શકતી નથી, ત્યારે તે ટિશ્યુમાં જમા થાય છે.

• પગ અને ઘૂંટીમાં સોજો: લોકો તેને લાંબા સમય સુધી ઉભા રહેવાનો થાક સમજે છે.

• આંખોની આસપાસ સોજો: ખાસ કરીને સવારે ઉઠતી વખતે આંખોની નીચે સોજો દેખાય, તો તે કિડનીમાંથી પ્રોટીન લીક થવાનું લક્ષણ હોઈ શકે છે.

૪. ત્વચામાં ફેરફાર અને ખંજવાળ

કિડની લોહીમાં મિનરલ્સ (ખનિજો) નું સંતુલન જાળવે છે. જ્યારે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસનું સંતુલન બગડે છે અને શરીરમાં ઝેરી તત્વો વધે છે, ત્યારે ત્વચા અત્યંત શુષ્ક થઈ જાય છે અને સતત ખંજવાળ આવે છે. સ્કીન ક્રીમ લગાવ્યા પછી પણ જો આ સમસ્યા ન મટે, તો કિડનીની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

૫. પાચનશક્તિ અને સ્વાદમાં ફેરફાર

લોહીમાં ‘યુરેમિયા’ (ઝેરી તત્વોનું વધવું) વધવાથી ઉબકા આવવા અને ઉલટી થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે. દર્દીને મોઢામાં ધાતુ જેવો સ્વાદ (Metallic taste) અનુભવાય છે અને ખોરાક પરથી રુચિ ઊડી જાય છે. આને કારણે વજનમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે.

૨૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ સ્વાસ્થ્ય અહેવાલ મુજબ, જો તમને ઉપરોક્તમાંથી બે કે તેથી વધુ લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય થાક કે પેટની બીમારી માનીને અવગણશો નહીં. નિયમિત બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસની તપાસ કિડનીને સુરક્ષિત રાખવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. વર્ષમાં એકવાર ‘કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ’ (KFT) કરાવવી દરેક પુખ્ત વયના વ્યક્તિ માટે હિતાવહ છે.