દવાનો મોટો જાદુ! શું સ્ટેટિન્સ ભૂલવાની બીમારી અને વૃદ્ધાવસ્થાને રોકી શકે છે? જાણો નવું સંશોધન
દાયકાઓથી સ્ટેટિન્સ (Statins) દવાઓને મુખ્યત્વે “ખરાબ” કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવા અને હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોકના જોખમને ઓછું કરવા માટે સંકળાયેલી માનવામાં આવે છે. પરંતુ હવે સંશોધકો એ બાબત પર ઊંડો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે કે શું આ વ્યાપકપણે વપરાતી દવાઓ માત્ર કોલેસ્ટ્રોલ કંટ્રોલ કરવા સિવાય પણ અન્ય કોઈ ફાયદા આપે છે? જેમાં ડિમેન્શિયા (ભૂલવાની બીમારી) ના જોખમમાં ઘટાડો અને હેલ્ધી એજિંગ (તંદુરસ્ત વૃદ્ધાવસ્થા) પર તેની સંભવિત અસરોનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રાથમિક રીતે, સ્ટેટિન્સ યકૃત (Liver) માં કોલેસ્ટ્રોલના ઉત્પાદનને ઘટાડીને કામ કરે છે, જેનાથી લોહીમાં રહેલા લો-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન (LDL) કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર નીચે આવે છે. જો લોહીમાં LDL નું પ્રમાણ વધારે હોય, તો તે ધમનીઓની દીવાલોમાં ચરબી જમા થવાનું કારણ બને છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘એથેરોસ્ક્લેરોસિસ’ કહેવામાં આવે છે. જો આ ચરબીના પ્લેક (Plaques) તૂટે અને લોહીનો ગંઠો (Blood Clot) બની જાય, તો લોહીનો પ્રવાહ અટકી શકે છે, જે આખરે હાર્ટ એટેક કે મગજના સ્ટ્રોકનું કારણ બને છે.
શું સ્ટેટિન્સ ડિમેન્શિયા (Dementia) નું જોખમ ઘટાડી શકે છે?
ડેનમાર્કમાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ ધરાવતા 1,32,000 થી વધુ લોકો પર તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા એક ઓબ્ઝર્વેશનલ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, જે લોકોએ ડાયાબિટીસનું નિદાન થયાના એક વર્ષની અંદર સ્ટેટિન દવાઓ લેવાનું શરૂ કર્યું હતું, તેમનામાં સ્ટેટિન ન લેનારા લોકોની સરખામણીએ ડિમેન્શિયા થવાનું સાપેક્ષ જોખમ 15 ટકા ઓછું જોવા મળ્યું હતું. જોકે, આ સંશોધન એ વાતની સંપૂર્ણ ખાતરી આપતું નથી કે સ્ટેટિન્સ ડિમેન્શિયાને અટકાવે જ છે.
આ એક ઓબ્ઝર્વેશનલ સ્ટડી હોવાથી, સંશોધકો સ્ટેટિન વાપરનારા અને ન વાપરનારા લોકો વચ્ચેના તફાવતોને સંપૂર્ણપણે અવગણી શક્યા નથી. દાખલા તરીકે, આ અભ્યાસમાં સ્ટેટિન લેનારા લોકો સરેરાશ નાની ઉંમરના હતા, જે પોતે જ ડિમેન્શિયાના જોખમને અસર કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત, એક ‘હેલ્ધી-યુઝર ઈફેક્ટ’ પણ હોઈ શકે છે, જ્યાં અગાઉથી નિવારક દવાઓ લેતા લોકો અન્ય સ્વાસ્થ્યપ્રદ ટેવો (જેમ કે સારો ખોરાક અને કસરત) અપનાવવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. વળી, નિદાન ન થયેલી માનસિક નબળાઈ કે ભૂલવાની શરૂઆત પણ વ્યક્તિ લાંબા ગાળાની દવા શરૂ કરે છે કે ચાલુ રાખે છે તેને અસર કરી શકે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ અભ્યાસ માત્ર ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસના દર્દીઓ પર થયો હતો, તેથી તેના પરિણામો ડાયાબિટીસ વગરના લોકો પર આપોઆપ લાગુ કરી શકાય નહીં.
સ્ટેટિન્સ અને હેલ્ધી એજિંગ (વૃદ્ધાવસ્થા) વચ્ચે શું સંબંધ છે?
70 વર્ષ કે તેથી વધુ વયના લગભગ 10,000 વયસ્કો પર કરવામાં આવેલા એક અલગ રેન્ડમાઇઝ્ડ કંટ્રોલ્ડ ટ્રાયલમાં એ તપાસવામાં આવ્યું હતું કે શું ‘એટોરવાસ્ટેટિન’ (Atorvastatin) દવા હૃદય સંબંધિત ગંભીર ઘટનાઓને અટકાવી શકે છે અને ‘ડિસેબિલિટી-ફ્રી સરવાઇવલ’ (એટલે કે ડિમેન્શિયા કે શારીરિક અક્ષમતા વગરનું જીવન) માં સુધારો કરી શકે છે કે નહીં.
લગભગ છ વર્ષના અભ્યાસ પછી માલૂમ પડ્યું કે, એટોરવાસ્ટેટિને પ્રથમ વખત આવતા હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોકના જોખમમાં 30 ટકા સુધીનો મોટો ઘટાડો કર્યો હતો. પરંતુ, સંશોધકોને એવા કોઈ મજબૂત પુરાવા મળ્યા નથી કે આ દવા શારીરિક કે માનસિક અક્ષમતા વિનાના જીવનના ગાળાને લંબાવવામાં મદદ કરે છે.
આ તફાવત સમજવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. કોઈપણ દવા હૃદય સંબંધિત જોખમોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તે ડિમેન્શિયાને રોકશે કે અક્ષમતા-મુક્ત આયુષ્ય લંબાવશે. આ પ્રયોગમાં ભાગ લેનારા લોકો પ્રમાણમાં સ્વસ્થ અને સ્વતંત્ર જીવન જીવતા હતા, જેનો અર્થ એ થાય છે કે આ પરિણામો નબળા વૃદ્ધો કે બહુવિધ દવાઓ લેતા લોકો પર સમાનરીતે લાગુ ન પણ પડે.
કોણે સ્ટેટિન્સ દવાઓ લેવી જોઈએ?
માત્ર વધતી ઉંમરની અસર અટકાવવા કે ડિમેન્શિયાથી બચવાની ઈચ્છાથી સ્ટેટિન્સ લેવાની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી. આ દવાનું મુખ્ય અને સાબિત થયેલું કાર્ય હૃદયરોગનું નિવારણ કરવાનું જ છે, ખાસ કરીને એવા લોકો માટે કે જેમને હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોક આવવાનું એકંદર જોખમ ઘણું વધારે હોય છે.
ડૉક્ટરો જ્યારે કોઈ દર્દી માટે હૃદયરોગના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરે છે, ત્યારે તેઓ માત્ર કોલેસ્ટ્રોલ જ નહીં પરંતુ ઉંમર, બ્લડ પ્રેશર, સિગારેટ કે તંબાકુનું સેવન, ડાયાબિટીસ, કિડનીની બીમારી અને અગાઉનો તબીબી ઇતિહાસ જેવા ઘણા પરિબળો ધ્યાનમાં લે છે.
સામાન્ય રીતે મોટાભાગના લોકો માટે સ્ટેટિન્સ દવાઓ સુરક્ષિત અને સહન થઈ શકે તેવી હોય છે, છતાં પણ કેટલાક લોકો સ્નાયુઓમાં દુખાવો કે ખેંચાણ જેવી આડઅસરોની ફરિયાદ કરતા હોય છે. સ્નાયુઓને ગંભીર નુકસાન થવું ખૂબ જ દુર્લભ છે, પરંતુ જો કોઈને આવી દવા લીધા પછી તકલીફ જણાય, તો તેમણે તરત જ પોતાના ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
