તણાવમાં અતિશય ખવાઈ જાય છે કે ભૂખ મરી જાય છે? જાણી લો ક્રોનિક સ્ટ્રેસ અને કોર્ટિસોલ હોર્મોનનો સંબંધ

સ્ટ્રેસ-ઈટિંગ બાદ કેમ અનુભવાય છે અપરાધભાવ (Guilt)? જાણો અવિરત ચક્રમાંથી બહાર નીકળવાનો માર્ગ

એક થકવી નાખનારા અને તણાવપૂર્ણ દિવસ પછી મનપસંદ ગળ્યા પદાર્થો ખાવાની ઈચ્છા થવી, અથવા અતિશય ચિંતા (Anxiety) માં ભૂખ મરી જવી—આ પરિસ્થિતિમાંથી આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ક્યારેક ને ક્યારેક પસાર થયા જ હોય છે. ઘણીવાર આપણે આપણી જાતને વચન આપીએ છીએ કે “કાાલથી હું હેલ્ધી ડાયેટ પાળીશ”, પરંતુ સાંજે તણાવ વધતાં જ આપણે ફરી એ જ જૂની પેટર્નમાં ફસાઈ જઈએ છીએ.

માનસિક તણાવ માત્ર આપણો મૂડ નથી બદલતો, પરંતુ તે આપણી ભૂખ અને ખોરાક પસંદ કરવાની પદ્ધતિ પર પણ ઊંડી અસર કરે છે. શારીરિક ભૂખ ન હોવા છતાં ખોરાક તરફ ખેંચાવું અથવા મન અશાંત હોય ત્યારે ખાવાનું બિલકુલ ન ભાવવું—આ બંને પરિસ્થિતિઓ તણાવ સાથે જોડાયેલી છે. વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ (World Mental Health Day) નિમિત્તે, ચાલો સમજીએ કે તણાવ અને ખોરાક વચ્ચેનો આ સંબંધ શા માટે સર્જાય છે અને તે કેવી રીતે આપણા સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે.

ક્રોનિક સ્ટ્રેસ અને ખાનપાન: શરીરની અંદર શું ફેરફાર થાય છે?

જ્યારે આપણે તણાવમાં હોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર ‘ફાઈટ-ઓર-ફ્લાઈટ’ (Fight-or-flight) રિસ્પોન્સ મોડમાં જતું રહે છે. આ સ્થિતિમાં એડ્રેનાલિન (Adrenaline) અને કોર્ટિસોલ (Cortisol) જેવા હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે. ટૂંકા ગાળાનો તણાવ ક્યારેક ભૂખને અટકાવી દે છે, પરંતુ જ્યારે તણાવ લાંબા ગાળાનો (Chronic Stress) બની જાય છે, ત્યારે તે ભૂખ, ક્રેવિંગ્સ (Cravings) અને આહારની પસંદગીને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે.

‘હાર્વર્ડ્સ ન્યુટ્રિશન સોર્સ’ ના સંશોધન મુજબ, લાંબા ગાળાનો તણાવ લોકોને અતિશય પ્રોસેસ્ડ, ખાંડવાળા અને હાઈ-ફેટ વાળા ખોરાક તરફ દોરી જાય છે. સાંતૃપ્તિ હોલિસ્ટિક હેલ્થના ચિફ ડાયેટિશિયન અને ફાઉન્ડર લવલીન કૌર જણાવે છે, “લાંબા ગાળાનો તણાવ આપણી ભૂખ અને ખોરાકની પસંદગી બંનેને નોંધપાત્ર રીતે બદલી શકે છે. જ્યારે તણાવ સતત રહે છે, ત્યારે કોર્ટિસોલ હોર્મોન હંગર સિગ્નલ્સને અસર કરે છે અને પ્રોસેસ્ડ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, સુગર અને ફેટથી ભરપૂર ખોરાક ખાવાની તીવ્ર ઈચ્છા જગાડે છે.”

તેઓ વધુમાં ઉમેરે છે કે આવો ખોરાક ક્ષણિક માનસિક શાંતિ આપે છે, પરંતુ આ અસર ખૂબ જ ટૂંકા ગાળાની હોય છે. ત્યાર પછી અશક્તિ, અપરાધભાવ (Guilt), અને ફરીથી ખાવાની તીવ્ર ઈચ્છા થાય છે. તણાવ ઊંઘ, પાચન અને નિયમિત ભોજનના સમયને પણ ખોરવી નાખે છે, જેનાથી સાચી ભૂખ અને પેટ ભરાઈ જવાના સંકેતો વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવો મુશ્કેલ બની જાય છે.

સ્ટ્રેસ-ઈટિંગ પાછળનું મનોવિજ્ઞાન: વિલપાવરની કમી કે ટેવ?

જ્યારે આપણો દિવસ મુશ્કેલ રહ્યો હોય, કોઈ સાથે ઝઘડો થયો હોય, એકલતા લાગતી હોય કે જવાબદારીઓનો બોજ વધી ગયો હોય, ત્યારે ખોરાક એ આરામ મેળવવાનું સૌથી સરળ અને સસ્તું માધ્યમ બની જાય છે. ભોજનથી મળતી ક્ષણિક રાહત મગજમાં એવું પેટર્ન સેટ કરે છે કે “દુઃખ કે તણાવ દૂર કરવાનો રસ્તો ખોરાક છે.”

‘iThrive’ ના ફાઉન્ડર અને સર્ટિફાઈડ બ્રેથવર્ક પ્રેક્ટિશનર જણાવે છે, “હું નથી માનતો કે સ્ટ્રેસ-ઈટિંગને માત્ર ‘ઈચ્છાશક્તિ (Willpower) ની કમી’ કહીને નકારી દેવું જોઈએ. આ વર્તનની પાછળ એક ચોક્કસ પેટર્ન છુપાયેલી હોય છે. જ્યારે તમે અતિશય તણાવ કે ભાવનાત્મક થાક અનુભવો છો, ત્યારે ખોરાક ક્ષણિક રાહત મેળવવાનો આસાન માર્ગ બને છે. આપણું મગજ આ જોડાણને ઝડપથી શીખી લે છે, જેના કારણે આગામી વખતે તણાવ આવતાં જ આ જ વર્તનનું પુનરાવર્તન થાય છે.”

અપરાધભાવ (Guilt) અને તણાવનું દુષ્ટચક્ર

સ્ટ્રેસ-ઈટિંગ પછી મોટાભાગના લોકોને અપરાધભાવ અનુભવાય છે કે “મેં ફરીથી બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાક ખાધો.” આ અપરાધભાવ પોતે જ એક નવો તણાવ ઊભો કરે છે. પરિણામે, વ્યક્તિ ફરી એ જ તણાવમાંથી રાહત મેળવવા ખોરાકનો સહારો લે છે. આમ, એક અવિરત ચક્ર (Vicious Cycle) શરૂ થઈ જાય છે.

બીજી તરફ, કેટલાક લોકો માટે તણાવ એટલો ગંભીર હોય છે કે તેમની ભૂખ સાવ મરી જાય છે. આખો દિવસ ન ખાવાને કારણે શરીરમાં પોષક તત્વોની ઉણપ સર્જાય છે, જેથી થાક અને મનોશારીરિક નબળાઈ વધે છે, જે માનસિક તણાવને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

આ પેટર્નમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું?

1. સ્વ-જાગૃતિ (Self-Awareness): જ્યારે પણ ખાવાની ઈચ્છા થાય, ત્યારે ક્ષણભર રોકાઈને વિચારવું કે શું આ શારીરિક ભૂખ છે કે ભાવનાત્મક તણાવ?

2. વિકલ્પો શોધો: તણાવ દૂર કરવા માટે ખોરાકના બદલે વોકિંગ, બ્રેથવર્ક (ઊંડા શ્વાસ લેવા), સંગીત સાંભળવું કે મિત્રો સાથે વાત કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કરો.

3. અપરાધભાવમાંથી બહાર નીકળો: ક્યારેક વધુ ખવાઈ જાય તો પોતાની જાતને દોષ આપવાને બદલે સ્વીકાર કરો અને આગામી ભોજનથી ફરી સ્વસ્થ દિનચર્યા શરૂ કરો.

ખોરાક સાથેનો આપણો સંબંધ માત્ર શારીરિક નથી, પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે પણ ઊંડો જોડાયેલો છે. તણાવમાં ખાનપાનની આદતો બદલાય તે ઈચ્છાશક્તિની નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ એ સંકેત છે કે આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ઊંઘ અને જીવનશૈલીને વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.