શું માત્ર મહિલાઓની ભૂલ હોય છે? પુરુષ વંધ્યત્વ અંગેનો આ સચોટ ખુલાસો તમને ચોંકાવી દેશે!
આપણા સમાજમાં વર્ષોથી એવી એક દ્રઢ માનસિકતા ઘર કરી ગઈ છે કે સંતાન ન થવાની સ્થિતિમાં તમામ વાંક કે ખામી માત્ર મહિલાની જ હોય છે. સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ અને સામાજિક કલંકના કારણે વંધ્યત્વનો આખો બોજ મહિલાના શિરે નાખી દેવામાં આવે છે. પરંતુ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા આનાથી સાવ અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. નિષ્ણાત તબીબોના જણાવ્યા અનુસાર, નિસંતાનપણું કે વંધ્યત્વના કુલ કિસ્સાઓમાંથી આશરે ૪૦ ટકા કિસ્સાઓમાં પુરુષોના શારીરિક કે જૈવિક કારણો જવાબદાર હોય છે.
આમ છતાં, આજે પણ જ્યારે કોઈ દંપતી બાળકની આશા સાથે ડોક્ટર પાસે પહોંચે છે, ત્યારે મોટાભાગે તપાસની શરૂઆત માત્ર મહિલાના ચેકઅપથી જ થાય છે. આ જૂની અને ખોટી પરંપરાના કારણે સાચું નિદાન થવામાં ઘણો વિલંબ થાય છે અને યોગ્ય સારવાર મેળવવામાં કિંમતી સમય વેડફાઈ જાય છે. માતા-પિતા બનવાની મુસાફરી એ બે વ્યક્તિઓની સંયુક્ત યાત્રા છે, તેથી શરૂઆતથી જ બંને ભાગીદારોને તબીબી તપાસમાં સમાન મહત્વ મળવું જોઈએ.
પુરુષ સ્વસ્થ દેખાતો હોય તેનો અર્થ એ નથી કે તેની પ્રજનન ક્ષમતા સામાન્ય જ છે
સમાજમાં એક મોટી ગેરસમજ એ પણ છે કે જે પુરુષ શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત હોય, નિયમિત કસરત કરતો હોય અથવા ભૂતકાળમાં જેનું બાળક થયું હોય, તે પુરુષની પ્રજનન ક્ષમતા હંમેશા સામાન્ય જ હોય. તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, પુરુષની ફર્ટિલિટી માત્ર તેના બાહ્ય સ્વાસ્થ્ય પર નિર્ભર નથી હોતી. તે મુખ્યત્વે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળો પર આધાર રાખે છે: સ્પર્મ કાઉન્ટ (શુક્રાણુઓની સંખ્યા), સ્પર્મ મોટિલિટી (શુક્રાણુઓની હલનચલન કરવાની ક્ષમતા) અને સ્પર્મ મોર્ફોલોજી (શુક્રાણુઓનો આકાર).
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ગર્ભાધાન માટે માત્ર શુક્રાણુઓ પૂરતા પ્રમાણમાં હોવા જરૂરી નથી, પરંતુ તેઓ ઈંડા સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ હોવા જોઈએ અને ગર્ભધારણ કરાવવા માટે તેમનો ચોક્કસ આકાર હોવો પણ જરૂરી છે. આ ત્રણમાંથી કોઈપણ એક પાસામાં ખામી સર્જાય, તો કુદરતી રીતે ગર્ભ રહેવાની શક્યતાઓ ખૂબ જ ઘટી જાય છે.
પુરુષ વંધ્યત્વના છૂપા કારણો અને આધુનિક તબીબી તપાસ
સામાન્ય રીતે પુરુષોની પ્રજનન ક્ષમતા માપવા માટે સિમેન એનાલિસિસ (વીર્ય પરીક્ષણ) એ પ્રથમ પગથિયું ગણાય છે. પરંતુ આજના આધુનિક સમયમાં તબીબી ક્ષેત્રે માત્ર શુક્રાણુઓની ગણતરી કરવાથી આગળ વધીને અનેક ગહન તપાસ ઉપલબ્ધ બની છે.
એક મહત્વનું પરિબળ ‘ડીએનએ ફ્રેગ્મેન્ટેશન’ (DNA Fragmentation) છે. આ એવી સ્થિતિ છે જેમાં શુક્રાણુ માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એકદમ સામાન્ય દેખાતા હોવા છતાં તેની અંદર રહેલું આનુવંશિક મટિરિયલ (DNA) ક્ષતિગ્રસ્ત હોય છે. ક્ષતિગ્રસ્ત ડીએનએ ધરાવતા શુક્રાણુઓને કારણે ગર્ભાધાન યોગ્ય રીતે થતું નથી, ગર્ભનો વિકાસ અટકી જાય છે, વારંવાર ગર્ભપાત (Miscarriage) થાય છે અથવા આઈવીએફ (IVF) સારવારની સફળતાનો દર ઘટી જાય છે.
આ ઉપરાંત પુરુષોમાં નિસંતાનપણા માટે અન્ય છૂપા તબીબી અને જીવનશૈલી સંબંધિત કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે:
-
હોર્મોનલ અસંતુલન અને જનીનિક ખામીઓ: શરીરમાં હોર્મોન્સનું યોગ્ય પ્રમાણ ન હોવું કે જનીની સમસ્યાઓ.
-
ઇન્ફેક્શન અને નળીઓમાં અટકાયત: ગુપ્ત ભાગોમાં ચેપ લાગવો અથવા શુક્રાણુ લાવતી-લઈ જતી નળીઓ બ્લોક હોવી.
-
વેરીકોસીલ (Varicocele): આંડકોષની આસપાસની નસો ફૂલી જવી, જેના કારણે તાપમાન વધી જતાં શુક્રાણુઓના ઉત્પાદન પર નકારાત્મક અસર પડે છે.
-
ખરાબ જીવનશૈલી: અતિશય ધૂમ્રપાન (Smoking), દારૂનું સેવન, મેદસ્વીતા (Obesity), અપૂરતી ઊંઘ, અતિશય માનસિક તણાવ અને સતત ગરમ વાતાવરણમાં કામ કરવું.
આ તમામ પરિબળોનું સમયસર ઓળખ થવાથી દંપતી વર્ષો સુધી અજ્ઞાનતા અને તણાવમાં જીવવાથી બચી જાય છે.
આઈવીએફ (IVF) સારવારમાં પુરુષોની સક્રિય ભૂમિકા
જ્યારે કોઈ દંપતીને ગર્ભધારણ માટે આઈવીએફ (In Vitro Fertilisation) જેવી અદ્યતન તબીબી મદદ લેવાની જરૂર પડે છે, ત્યારે પુરુષની સક્રિય ભાગીદારી અત્યંત નિર્ણાયક બની જાય છે.
ગંભીર પુરુષ વંધ્યત્વના કિસ્સામાં ‘ઇન્ટ્રાસાયટોપ્લાઝમિક સ્પર્મ ઇન્જેક્શન’ (ICSI) પદ્ધતિ આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે. આ આધુનિક પ્રક્રિયામાં લેબોરેટરીમાં સિંગલ સ્વસ્થ શુક્રાણુને સીધા જ મહિલાના ઈંડા (Egg) ની અંદર ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે. જે પુરુષોમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી હોય અથવા તેમની ગતિશીલતા નબળી હોય, તેમના માટે આ ટેકનોલોજીથી ગર્ભાધાનનો દર અભૂતપૂર્વ રીતે વધી ગયો છે. આ ટેકનોલોજીએ વિશ્વભરમાં હજારો નિસંતાન દંપતીઓના જીવનમાં નવી આશા જગાવી છે.
સામાજિક કલંક અને શરમની માનસિકતા તોડવી જરૂરી
આજે મેડિકલ સાયન્સ પાસે પુરુષ વંધ્યત્વના મોટાભાગના કિસ્સાઓનો ઇલાજ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ સૌથી મોટો પડકાર તબીબી નથી – સામાજિક છે. સંકોચ, શરમ, અહમ અથવા “આ તો માત્ર મહિલાની જ સમસ્યા છે” તેવી ખોટી માન્યતાના કારણે અનેક પુરુષો પ્રારંભિક તપાસ કરાવવામાં ખચકાટ અનુભવે છે.
જ્યારે પુરુષો પોતાની જવાબદારી સમજીને ખુલ્લા મનથી ફર્ટિલિટી ટેસ્ટ કરાવે છે, ડોક્ટર સાથેની સલાહ-મશવરામાં ભાગ લે છે અને જીવનશૈલીમાં જરૂરી સુધારા કરે છે, ત્યારે આખી પ્રક્રિયા સરળ બની જાય છે. તેનાથી બંને ભાગીદારો પરનો માનસિક તણાવ ઘટે છે અને સારવાર પરિણામલક્ષી બને છે. બાળકની આશા રાખતા દંપતી માટે ફર્ટિલિટી એવો વિષય ક્યારેય ન બનવો જોઈએ જ્યાં એક વ્યક્તિ માનસિક બોજ વેઠે અને બીજી વ્યક્તિ માત્ર દર્શક બનીને રહે.
પરિવર્તનનો સમય: પૂર્વગ્રહો છોડી વિજ્ઞાનનો સ્વીકાર કરીએ
લાંબા સમયથી નિસંતાનપણા માટે મહિલાઓને દોષિત ઠેરવવાની પ્રથા ચાલી આવી છે, પરંતુ વિજ્ઞાન આપણને વાસ્તવિકતાનો અરીસો બતાવે છે. ભારતમાં જ્યારે વંધ્યત્વના કિસ્સાઓ સતત વધી રહ્યા છે, ત્યારે જૂના અને કાલ્પનિક અંધશ્રદ્ધા જેવા વિચારો છોડીને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગરૂક બનવું ખૂબ જરૂરી છે.
