ફેટી લીવર કેવી રીતે લીવર કેન્સર તરફ દોરી જાય છે? જાણો આખું ગણિત
આજના સમયમાં અનિયમિત જીવનશૈલી અને ખાણીપીણીની ખોટી આદતોને કારણે ‘ફેટી લીવર’ (Fatty Liver) ની સમસ્યા ખૂબ જ સામાન્ય બની ગઈ છે. કેન્સરનું નામ સાંભળતાં જ સામાન્ય લોકોમાં ચિંતા અને ભયનું મોજું ફરી વળે છે. લીવર કેન્સર પણ એક અત્યંત ગંભીર બીમારી છે, જેના કારણે અવારનવાર એવો સવાલ પૂછવામાં આવે છે કે શું ફેટી લીવર ધરાવતા લોકોને પણ કેન્સર થવાનું જોખમ રહેલું છે?
ભારતમાં ફેટી લીવરની બીમારી અંગે જાગૃતિ સતત વધી રહી છે ત્યારે આ પ્રશ્નનું સમાધાન જાણવું દરેક નાગરિક માટે જરૂરી છે. તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, ફેટી લીવર ધરાવતી દરેક વ્યક્તિને કેન્સર થાય જ તેવું બિલકુલ નથી, પરંતુ જો લાંબા સમય સુધી લીવરને નુકસાન પહોંચતું રહે અને યોગ્ય કાળજી ન લેવામાં આવે, તો તે ગંભીર જોખમમાં પરિણમી શકે છે.
ફેટી લીવરથી સિરોસિસ સુધીની જટિલ પ્રક્રિયા
ફેટી લીવર એ એવી શારીરિક સ્થિતિ છે જેમાં લીવરની પેશીઓમાં જરૂર કરતાં વધુ માત્રામાં ચરબી જમા થવા લાગે છે. શરૂઆતના તબક્કામાં આ સમસ્યામાં કોઈ ખાસ કે ગંભીર લક્ષણો દેખાતા નથી. જોકે, સમય જતાં કેટલાક દર્દીઓના લીવરમાં સોજો આવવો, કોષોને નુકસાન થવું અને ‘ફાઇબ્રોસિસ’ જેવી જટિલતાઓ વિકસી શકે છે.
રાજીવ ગાંધી હોસ્પિટલના એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડૉ. અજય કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, ફેટી લીવરની આ સમસ્યા કેટલાક દર્દીઓમાં આગળ વધીને લીવર કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે. લીવર કેન્સરના મુખ્ય પ્રકારને ‘હેપેટોસેલ્યુલર કાર્સિનોમા’ (HCC) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં ફેટી લીવર હોવાનો અર્થ એવો નથી કે દર્દીને કેન્સર થશે જ, પરંતુ જો લીવરમાં સતત સોજો રહે અને કોષો ક્ષતિગ્રસ્ત થતા રહે, તો ‘સિરોસિસ’ (Cirrhosis) જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે, જેમાં કેન્સરનું જોખમ સૌથી વધુ હોય છે.
MASH અને ફાઇબ્રોસિસનું જોખમ
ફેટી લીવરના કેટલાક દર્દીઓમાં ચરબી જમા થવાની સાથે સોજો અને સેલ ડેમેજ પણ થાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘મેટાબોલિક ડિસફંક્શન-એસોસિયેટેડ સ્ટેટોહેપેટાઇટિસ’ (MASH) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો આ સ્થિતિ લાંબો સમય સુધી વણઉકેલાયેલી રહે, તો લીવરમાં ડાઘ પડવાની પ્રક્રિયા એટલે કે ફાઇબ્રોસિસ શરૂ થાય છે.
લીવરની અંદર તંદુરસ્ત પેશીઓની જગ્યાએ ડાઘવાળી પેશીઓ બનવા લાગે ત્યારે લીવરની સામાન્ય કાર્યક્ષમતા જોખમાય છે. જોકે, એ પણ નોંધવું જરૂરી છે કે કેટલાક દર્દીઓમાં સિરોસિસ વિકસ્યા વિના પણ લીવર કેન્સર થઈ શકે છે. તેથી માત્ર પ્રાથમિક લક્ષણો કે ગ્રેડના આધારે જોખમ નક્કી કરી લેવાને બદલે પ્રોફેશનલ ડૉક્ટરની સલાહ અને યોગ્ય મેડિકલ ટેસ્ટ કરાવવા અનિવાર્ય છે.
જોખમી પરિબળો અને સાવચેતીના પગલાં
ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા (ઓબેસિટી), મેટાબોલિક સિન્ડ્રોમ, અદ્યતન ફાઇબ્રોસિસ અથવા લીવર સિરોસિસથી પીડાતા લોકોમાં લીવર સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. આ ઉપરાંત હેપેટાઇટિસ B અને C જેવા વાયરલ ચેપ પણ લીવર કેન્સર માટે જવાબદાર મુખ્ય જોખમી પરિબળો પૈકી એક છે. જો ફેટી લીવરની સાથે આમાંથી કોઈ અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા પણ હોય, તો સમયસર નિયમિત તપાસ કરાવવી અત્યંત હિતાવહ છે.
ફેટી લીવરને નિયંત્રણમાં રાખવા અને સ્થિતિને વણસતી અટકાવવા માટે જીવનશૈલીમાં સકારાત્મક ફેરફારો કરવા સૌથી મોટું હથિયાર છે. આહારમાં તાજા શાકભાજી, ફળો અને ભરપૂર ફાઇબરયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. વધુ પડતા તળેલા, જંક ફૂડ અને પ્રોસેસ્ડ ખોરાકથી દૂર રહેવું તેમજ નિયમિત વ્યાયામ કે શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. વજનને નિયંત્રણમાં રાખવું, ડાયાબિટીસનું યોગ્ય સંચાલન કરવું અને દારૂના સેવનથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવું લીવરના દીર્ઘકાલીન સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.
