માત્ર આ ૬ જગ્યાએ મોં બંધ રાખો, નહિતર જિંદગીભર પછતાવવાનો વારો આવશે!
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં આપણે ઘણીવાર એ સમજી નથી શકતા કે ક્યારે બોલવું અને ક્યારે શાંત રહેવું. પ્રાચીન કાળના મહાન રાજનીતિજ્ઞ, અર્થશાસ્ત્રી અને ગૂઢ વિચારક આચાર્ય ચાણક્યએ માનવ સ્વભાવને ખૂબ નજીકથી સમજ્યો હતો. તેમની સદીઓ જૂની વાતો આજે પણ એટલી જ સચોટ અને વ્યાવહારિક સાબિત થાય છે. ચાણક્ય નીતિ મુજબ, વ્યક્તિની વાણી એ તેની સૌથી મોટી શક્તિ પણ બની શકે છે અને વિપરીત પરિસ્થિતિમાં તેનો સૌથી મોટો શત્રુ પણ.
ઘણી વખત આપણો નાનો સરખો અભિપ્રાય કે મંજૂરી વિના આપેલી સલાહ આપણા માટે બિનજરૂરી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી દે છે. સાચા સમયે યોગ્ય વાત કહેવી જેટલી જરૂરી છે, તેનાથી પણ વધુ જરૂરી એ જાણવું છે કે ક્યાં મૌન રહેવું. આચાર્ય ચાણક્યના જણાવ્યા અનુસાર, જે વ્યક્તિ વિચાર્યા વગર કે સ્થાન-કાળ જોયા વગર સલાહ આપે છે, તે અંતે પોતાનું જ નુકસાન કરે છે. ચાલો જાણીએ એવી ૬ જગ્યાઓ વિશે જ્યાં એક બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ હંમેશા ચૂપ રહેવું જોઈએ.
૧. બે વ્યક્તિઓની લડાઈ વચ્ચે બોલવું
જ્યારે બે લોકો વચ્ચે કોઈ વાતને લઈને ઉગ્ર ચર્ચા કે ઝઘડો ચાલી રહ્યો હોય, ત્યારે વગર માગ્યે વચમાં પડવું એ મૂર્ખામણી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તમારી સારી સદ્ભાવના અને સાચો અભિપ્રાય પણ ઊંધો પડી શકે છે. ચાણક્ય કહે છે કે બીજાના અંગત ઝઘડામાં દખલ દેવાથી તમે વગર કારણે બંનેમાંથી કોઈ એકના (અથવા તો બંનેના) દુશ્મન બની જાવ છો. જ્યાં સુધી બંનેમાંથી કોઈ એક વ્યક્તિ પોતે આવીને તમારી પાસે નિષ્પક્ષ સલાહ ન માગે, ત્યાં સુધી તમારો અભિપ્રાય પોતાની પાસે જ રાખવો ડહાપણભર્યું છે.
૨. જ્યાં લોકો સાંભળવા જ તૈયાર ન હોય
જે સ્થળે અથવા જે લોકો સમક્ષ તમારી વાતનું કોઈ મૂલ્ય ન હોય કે જ્યાં લોકો સાંભળવાના મૂડમાં જ ન હોય, ત્યાં જ્ઞાન પીરસવું એ પોતાના સમય અને ઊર્જાનો વેડફાટ છે. જે વ્યક્તિ માનસિક રીતે કંઈ નવું સ્વીકારવા તૈયાર નથી, તેને તમે ગમે તેટલા તર્ક કે પુરાવા આપશો તો પણ તે તમારી વાતને ખોટી જ ઠેરવશે. બુદ્ધિમાન માણસ આવી જગ્યાએ દલીલો કરવાને બદલે શાંત રહીને પોતાની ઊર્જા કોઈ સદકાર્યમાં લગાવે છે.
૩. જ્યાં તમારા શબ્દોનું અનાદર થતું હોય
સ્વાભિમાનથી વધીને બીજું કંઈ હોઈ ન શકે. જો તમને અનુભવાય કે સામેવાળી વ્યક્તિ તમારી વાતને હળવાશથી લઈ રહી છે, તમારી વાત કાપી રહી છે અથવા તમારું અપમાન કરી રહી છે, તો ત્યાં તરત જ મૌન થઈ જવું જોઈએ. આવી જગ્યાએ વારંવાર તમારો પક્ષ રાખવાથી તમારું જ સ્વમાન ઘટે છે. ચાણક્યના મતે, પોતાના શબ્દોની કિંમત સમજો અને તમારો અભિપ્રાય ફક્ત ત્યાં જ આપો જ્યાં લોકો તેને સાંભળવા, સમજવા અને માન આપવા તૈયાર હોય.
૪. અધૂરી માહિતી હોય ત્યારે
કોઈ પણ વિષય પર અડધું-પડધું જ્ઞાન હોવું એ અજ્ઞાન કરતાં પણ વધુ ખતરનાક છે. જે વિષય કે ઘટના વિશે તમારી પાસે પૂરી અને સચોટ માહિતી ન હોય, તેના પર જાહેરમાં તમારો અભિપ્રાય આપવાનું ટાળવું જોઈએ. આનાથી તમે લોકો વચ્ચે હાસ્યાસ્પદ બની શકો છો. ખરો વિદ્વાન એ જ છે જે પોતાની સીમાઓ જાણે છે અને સ્વીકારે છે કે તેને બધું જ નથી આવડતું. અડધી માહિતી સાથે બોલવા કરતાં શાંત રહીને બીજાને સાંભળવા અને નવું શીખવું એ જ સાચી સમજદારી છે.
૫. બીજાના પારિવારિક કે ઘરમાં ચાલી રહેલા મામલાઓમાં
બીજાના ઘર કે પરિવારના આંતરિક બાબતોમાં ક્યારેય પોતાની સલાહ ન આપવી જોઈએ. ઘરના ઝઘડા અને સંબંધો ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે. આજે જે બે ભાઈઓ કે પતિ-પત્ની લડી રહ્યા છે, તેઓ કાલે એક થઈ જશે; પરંતુ જો તમે વચ્ચે પડીને કોઈ અભિપ્રાય આપ્યો હશે, તો ભવિષ્યમાં બધો દોષ તમારા સર પર આવી જશે. આ જ કારણ છે કે બીજાના કૌટુંબિક બાબતોથી હંમેશા એક સુરક્ષિત અંતર જાળવી રાખવું જોઈએ.
૬. જ્યારે આસપાસનો માહોલ અત્યંત ક્રોધિત હોય
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અતિશય ગુસ્સામાં હોય, ત્યારે તેની બુદ્ધિ અને વિવેક કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આવા સમયે તમે ગમે તેટલી સાચી, તાર્કિક કે ભલામણભરી વાત કરશો, તો પણ તે ગુસ્સામાં રહેલી વ્યક્તિને ખોટી કે ઉશ્કેરણીજનક જ લાગશે. ક્રોધના વાતાવરણમાં આપેલો અભિપ્રાય બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે. ચાણક્ય નીતિ અનુસાર, જ્યાં સુધી બધાનો ગુસ્સો શાંત ન થાય અને માહોલ સામાન્ય ન બને, ત્યાં સુધી મૌન જાળવી રાખવું એ જ શ્રેષ્ઠ નિર્ણય છે.
