બાળકોમાં કેન્સર શા માટે થાય છે? જાણો નિષ્ણાત ડૉક્ટર પાસેથી તેના મુખ્ય કારણો અને પ્રારંભિક લક્ષણો
કેન્સર એક અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ બીમારી ગણાય છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે તેની તપાસ અને નિદાન થાય તો દર્દીનો જીવ બચાવી શકાય છે. સામાન્ય રીતે લોકો કેન્સરને માત્ર મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ સાથે જોડીને જુએ છે, પરંતુ કમનસીબે આ ગંભીર રોગ બાળકોને પણ પોતાની ઝપેટમાં લઈ રહ્યો છે. બાળકોમાં બ્લડ કેન્સર એટલે કે લ્યુકેમિયાના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે.
બાળકોમાં કેન્સર થવા પાછળના મુખ્ય કારણો, તેના પ્રારંભિક લક્ષણો અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે રાજીવ ગાંધી કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટરના હેમેટો-ઓન્કોલોજી વિભાગના સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ અને યુનિટ હેડ ડૉ. નરેન્દ્ર અગ્રવાલ (હેમેટોલોજિસ્ટ અને બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ફિઝિશિયન) એ વિગતવાર માહિતી આપી છે.
બાળકોમાં કેન્સર થવાના મુખ્ય કારણો
ડૉ. નરેન્દ્ર અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, બાળકોમાં કેન્સર થવાનું મુખ્ય કારણ શરીરના કોષોના ડીએનએ (DNA) માં થતું પરિવર્તન (Mutation) છે.
પુખ્ત વયના લોકો અને બાળકોના કેન્સરમાં મોટો તફાવત હોય છે. મોટા લોકોમાં કેન્સર સામાન્ય રીતે ધૂમ્રપાન, દારૂનું સેવન, ખરાબ ખાણીપીણી, સ્થૂળતા કે હાનિકારક રસાયણોના સંપર્કમાં આવવાથી થાય છે. પરંતુ બાળકોમાં આમાંથી કોઈ પણ પરિબળ જવાબદાર હોતું નથી.
જેમ જેમ બાળકનો વિકાસ થાય છે, તેમ તેના શરીરમાં નવા કોષો ઝડપથી બનતા હોય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ડીએનએની નકલ (Copying) કરતી વખતે ક્યારેક નાની ભૂલો થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ આ ભૂલોને સુધારી લે છે, પરંતુ જો કોઈ ચોક્કસ ફેરફાર સુધારી ન શકાય, તો તે અસામાન્ય કોષોની વૃદ્ધિનું કારણ બને છે, જે સમય જતાં કેન્સરમાં પરિણમે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં આનુવંશિક કારણો અથવા દુર્લભ જન્મજાત રોગો પણ જોખમ વધારી શકે છે. પરંતુ માતા-પિતાએ એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે બાળકના કેન્સર માટે તેમની કોઈ ભૂલ, આહાર કે જીવનશૈલી જવાબદાર નથી, તેથી પરિવારે પોતાને દોષિત માનવો જોઈએ નહીં.
બાળકોમાં લ્યુકેમિયા (બ્લડ કેન્સર) સૌથી વધુ કેમ જોવા મળે છે?
બાળપણમાં સૌથી વધુ નિદાન થતું કેન્સર લ્યુકેમિયા છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે બાળકોના અસ્થિ મજ્જા (Bone Marrow) માં નવી રક્તકોશિકાઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ઝડપી અને સક્રિય હોય છે. વધતા બાળકના શરીરને સતત નવા રક્તકોષોની જરૂર પડે છે.
આ ઝડપી વિભાજન દરમિયાન જો ડીએનએમાં કોઈ પરિવર્તન આવે અને તે કોષોના વિકાસને નિયંત્રિત કરતા જનીનોને અસર કરે, તો અસામાન્ય શ્વેત રક્ત કણો (WBCs) અનિયંત્રિત રીતે વધવા લાગે છે. આ સ્થિતિ આગળ જતાં લ્યુકેમિયાનું રૂપ ધારણ કરે છે.
બાળકોમાં કેન્સરના પ્રારંભિક લક્ષણો
બાળકોમાં કેન્સરના લક્ષણો કેન્સરના પ્રકાર અને તે શરીરના કયા અંગમાં છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. આ લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય બીમારી જેવા જ દેખાય છે, તેથી જો તે લાંબા સમય સુધી રહે તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે:
લ્યુકેમિયા (બ્લડ કેન્સર): વારંવાર અથવા સતત તાવ આવવો, ખૂબ જ નબળાઈ લાગવી, શરીરમાં લોહીની કમી (એનિમિયા), વારંવાર ચેપ લાગવો, શરીર પર અસ્પષ્ટ વાદળી ડાઘ (ઉઝરડા) પડવા, પેઢા કે નાકમાંથી લોહી નીકળવું અને હાડકાં કે સાંધામાં સતત દુખાવો થવો.
વિલ્મ્સ ટ્યુમર (કિડનીનું કેન્સર): બાળકના પેટમાં પીડારહિત ગઠ્ઠો કે સોજો દેખાવો, પેટમાં દુખાવો થવો અથવા પેશાબમાં લોહી આવવું.
રેટિનોબ્લાસ્ટોમા (આંખનું કેન્સર): કેમેરાના ફ્લેશ ફોટોગ્રાફ્સમાં બાળકની આંખની કીકીમાં સફેદ ચમક કે પ્રતિબિંબ દેખાવું, અચાનક ત્રાંસી આંખો થવી કે દ્રષ્ટિ ઓછી થવી.
બાળકોને કેન્સરથી કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવા?
તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, બાળકોમાં થતા કેન્સરને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાતું નથી કારણ કે તે જીવનશૈલી પર આધારિત નથી. પરંતુ વહેલું નિદાન (Early Detection) એ બાળકનો જીવ બચાવવાનું સૌથી મોટું સાધન છે.
જો બાળકમાં ઉપર મુજબના કોઈ પણ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વિના બાળરોગ નિષ્ણાત કે કેન્સર નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, બાળકોને પૌષ્ટિક આહાર આપવો, સમયસર રસીકરણ કરાવવું અને તેમને ચેપથી દૂર રાખવા એ તેમના સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
