સોશિયલ મીડિયા પર જાતે જ માનોરોગનું નિદાન ન કરો, જાણીલો ક્લિનિકલ ટર્મ્સનો સાચો અર્થ
આજના આધુનિક યુગની સૌથી મોટી અને સુંદર બાબત એ છે કે લોકો પાસે પોતાના માનસિક અનુભવો, ભાવનાઓ અને સંવેદનાઓને વ્યક્ત કરવા માટે યોગ્ય શબ્દો ઉપલબ્ધ છે. જૂની પેઢીના લોકો જે લાગણીઓ કે માનસિક તણાવને છુપાવવા માટે મજબૂર હતા, તે વિષયો પર આજે ખુલ્લીને ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે, માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યેની આ જાગૃતિ ત્યારે ગૂંચવણભરી અને જોખમી બની જાય છે, જ્યારે સામાન્ય રોજિંદી નકારાત્મક લાગણીઓ કે મુશ્કેલ દિવસોને વર્ણવવા માટે ક્લિનિકલ (ડૉક્ટરી) ટર્મ્સનો મુક્તપણે ઉપયોગ થવા લાગે છે. વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ (World Mental Health Day) નિમિત્તે, ચાલો સમજીએ કે જાતે જ માનસિક બીમારીનું નિદાન (Self-diagnosis) કરવું શા માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
એંઝાઈટી (Anxiety) દરેક વખતે માનસિક રોગ નથી હોતી
સૌથી પહેલો અને સૌથી વધુ વપરાતો શબ્દ છે ‘એંઝાઈટી’. આપણે અવારનવાર લોકોને કહેતા સાંભળીએ છીએ કે “મને બહુ એંઝાઈટી થાય છે.” પરંતુ દરેક પ્રકારની ચિંતા એ ‘એંઝાઈટી ડિસઓર્ડર’ નથી હોતી. અનિશ્ચિતતા, ભય કે દબાણની પરિસ્થિતિમાં ચિંતા કે ગભરાટ અનુભવવો એ માનવ શરીર અને મનનો એક સ્વાભાવિક પ્રતિભાવ છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પરીક્ષા, નોકરીનો ઈન્ટરવ્યુ કે મોટી મીટિંગ પહેલાં નર્વસ થવું એ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બાબત છે અને તે કોઈ માનસિક બીમારી દર્શાવતું નથી. તબીબી દ્રષ્ટિએ, એંઝાઈટી ત્યારે ચિંતાનો વિષય બને છે જ્યારે તે સતત રહેતી હોય, પરિસ્થિતિ કરતાં ખૂબ જ વધારે પ્રમાણમાં હોય, તેના પર કોઈ નિયંત્રણ ન રહેતું હોય અને તે વ્યક્તિના કામ, સંબંધો, ઊંઘ કે દૈનિક જીવનની કામગીરીમાં નોંધપાત્ર અવરોધ ઊભો કરતી હોય.
દરેક દુઃખદ કે કડવો અનુભવ ‘ટ્રોમા’ (Trauma) નથી
એ જ રીતે, ‘ટ્રોમા’ (માનસિક આઘાત) શબ્દનો ઉપયોગ પણ આજે કોઈ પણ અપ્રિય કે દુઃખદ અનુભવને વર્ણવવા માટે થઈ રહ્યો છે. જીવનના કડવા અનુભવો કે આપણી આશાઓ તૂટવી એ ચોક્કસપણે દુઃખદાયક છે અને તેને સ્વીકારવા જોઈએ, પરંતુ ટ્રોમા-સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ માત્ર મન દુભાવા કે નિરાશ થવા કરતાં ઘણી વધુ ગંભીર હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (PTSD) માં ચોક્કસ પ્રકારના લક્ષણો જોવા મળે છે. જેમાં ભૂતકાળની ભયાનક ઘટનાઓની અનિચ્છનીય યાદો વારંવાર આવવી (Intrusive memories), પરિસ્થિતિઓથી ભાગવું, મૂડ અને વિચારોમાં નકારાત્મક ફેરફારો થવા અને અતિશય પ્રતિક્રિયા આપવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને વ્યક્તિના જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે. મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થનાર દરેક વ્યક્તિને PTSD નથી થતું, અને દરેક તીવ્ર ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા એ ટ્રોમાનો પુરાવો નથી.
ADHD માત્ર ધ્યાન ભટકવા પૂરતું મર્યાદિત નથી
આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં એટેન્શન ડેફિસિટ હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (ADHD) ને માત્ર ધ્યાન ભટકવા કે એકાગ્રતા ન રહેવા પૂરતું સીમિત કરી દેવાયું છે. માત્ર ફોન ક્યાંક મૂકીને ભૂલી જવું કે કંટાળાજનક મીટિંગમાં ધ્યાન ન પરોવી શકવા જેવા સામાન્ય બનાવો બનતાં જ “મને તો ADHD છે” એવું કહી દેવું એ આ ન્યુરોડેવલપમેન્ટલ સ્થિતિની જટિલતાને નકારી કાઢવા સમાન છે.
તબીબી રીતે, ADHD માં અસાવધાની અને/અથવા હાયપરએક્ટિવિટી-ઈમ્પલ્સિવિટી (અતિશય ચંચળતા) નું એક સતત માળખું હોય છે જે બાળપણથી જ શરૂ થાય છે. આ લક્ષણો માત્ર એક જગ્યાએ નહીં પરંતુ જીવનના અલગ-અલગ ક્ષેત્રોમાં (જેમ કે ઘરે, શાળામાં કે ઓફિસમાં) જોવા મળે છે અને કામગીરીને પ્રભાવિત કરે છે. એકાગ્રતાનો અભાવ માત્ર ADHD ને કારણે જ નહીં, પરંતુ અનિદ્રા, તણાવ, ડિપ્રેશન, થાઇરોઇડ કે હોર્મોનલ ફેરફારો, આઘાત કે શારીરિક અસ્વસ્થતાને કારણે પણ હોઈ શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા, સેલ્ફ-ડાયગ્નોસિસ અને કન્ફર્મેશન બાયસ
લક્ષણોમાં રહેલી આ સમાનતાને કારણે જ સોશિયલ મીડિયા પર ૧૫ સેકન્ડની શોર્ટ વિડીયો કે રીલ જોઈને પોતાનું નિદાન કરવું જોખમી બને છે. કોઈ એક ટૂંકો વિડીયો કોઈ એક અનુભવનું સચોટ વર્ણન કરી શકે છે, પરંતુ તે તમારી સ્થિતિની ગંભીરતા, સમયગાળો કે તેના મૂળ કારણોનું મૂલ્યાંકન કરી શકતો નથી.
જ્યારે આપણે આપણી જાતને કોઈ મેડિકલ લેબલ (જેમ કે ‘ADHD’ કે ‘Depressed’) સાથે જોડી દઈએ છીએ, ત્યારે ‘કન્ફર્મેશન બાયસ’ (Confirmation Bias) ની સ્થિતિ ઊભી થાય છે. આપણે માત્ર એવા જ લક્ષણો કે માહિતી પર ધ્યાન આપીએ છીએ જે આપણા એ ધારણાને સપોર્ટ કરે છે, જ્યારે અન્ય વાસ્તવિક કારણોને આપણે નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ.
સાચો માર્ગ: સ્વ-જાગૃતિ અને વ્યાવસાયિક મદદ
આનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે લોકોએ પોતાના માનસિક અનુભવો વિશે વાંચવું કે સંશોધન કરવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ. પોતાના અનુભવોને ઓળખવા અને તેને સમજવા એ યોગ્ય દિશામાં પહેલું પાઉલ હોઈ શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે વ્યાવસાયિક તબીબી સંભાળ મેળવવી અગાઉ મુશ્કેલ હતી.
પરંતુ, વાસ્તવિક જાગૃતિ એ છે કે સંશોધન પછી પોતાની મેળે કોઈ લેબલ લગાવી દેવાને બદલે યોગ્ય મનોચિકિત્સક (Psychiatrist) કે સાયકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી. સાચું નિદાન યોગ્ય સપોર્ટ તરફ દોરી જાય છે, જ્યારે સેલ્ફ-ડાયગ્નોસિસ બિનજરૂરી ચિંતા અને ખોટી સારવાર તરફ દોરી જઈ શકે છે.
